BIR VA IKKI URUGʻ PALLALI OʻSIMLIKLAR POYALARINING ANATOMIK TUZILISHI

Аннотация

The article is about the anatomy of the stems of monocotyledonous and dicotyledonous plants. It discusses their key structural differences (presence of cambium, arrangement of vascular bundles, secondary thickening), similarities, and their ecological and evolutionary significance. Аннотация: B Статья посвящена анатомии стеблей однодольных и двудольных растений. В ней рассматриваются их основные структурные различия (наличие камбия, расположение сосудистых пучков, вторичное утолщение), сходства, а также экологическое и эволюционное значение. Kalit so’zlar: Bir urugʻpallali o‘simliklar, Ikki urugʻpallali o‘simliklar, Poya anatomiyasi, Ksilema va floema, Kambiy, Ikkilamchi qalinlashuv, Tomir to‘plamlari, Mexanik to‘qima, Yillik halqalar, Ekologik ahamiyat. Key words: Monocotyledonous plants, Dicotyledonous plants, Stem anatomy, Xylem and phloem, Cambium, Secondary thickening, Vascular bundles, Mechanical tissue, Annual rings, Ecological significance. Ключевые слова: Однодольные растения, Двудольные растения, Анатомия стебля, Ксилема и флоэма, Камбий, Вторичное утолщение, Сосудистые пучки, Механическая ткань, Годовые кольца, Экологическое значение. Bir va ikki urugʻpallali oʻsimliklar poyalarining anatomik tuzilishi ularning evolyutsion farqlari va hayotiy shakllariga bog’liq. Bir urugʻpallali oʻsimliklar, odatda, gulli o‘simliklarning yirik guruhlaridan biri bo‘lib, birgina urugʻpallaga ega bo‘ladi. Ularning poyasining anatomik tuzilishi quyidagicha tavsiflanadi: Poyaning tashqi qavati, bir qavatli hujayralardan iborat. Epidermis qavati kutikula bilan qoplangan bo‘lib, namlikning bug‘lanishini kamaytiradi. Bark qavati uncha rivojlanmagan. Ko‘pincha parenxima hujayralaridan iborat bo‘ladi. Sklerenxima yoki kollenxima kabi mexanik to‘qimalar kam uchraydi. Tomir to‘plamlari (vaskulyar to‘qima): Tomir to‘plamlari poyaning markaziy qismida tartibsiz joylashgan. Har bir to‘plamda ksilema va floema mavjud, ular kambiyga ega emas. Shu sababli ikkilamchi qalinlashuv kuzatilmaydi. Markaz odatda yaxshi rivojlanmagan yoki tomir to‘plamlari orasida parenxima hujayralari joylashgan. Bir urugʻpallali o‘simliklarda odatda daraxtsimon tuzilma bo‘lmaydi (istislolar: palma daraxtlari). Mexanik to‘qimalar poyaning qattiqligini ta’minlaydi. Misollar: bug‘doy, makkajo‘xori, gulli o‘simliklarning ko‘plab vakillari. Ikki urugʻpallali oʻsimliklar ikkita urugʻpallaga ega bo‘lib, ko‘pincha daraxt yoki buta shaklida rivojlanadi. Ularning poya anatomiyasi murakkab va rivojlangan. Tuzilishi: 1. Epidermis: Tashqi qavati bir qavatli hujayralardan iborat. Ba’zan tuklar (trixomalar) bilan qoplangan, bu o‘simlikni tashqi shikastlanishlardan himoya qiladi. 2. Bark qavati parenxima, kollenkima va sklerenkimadan 36 tashkil topgan. Mexanik to‘qimalar poya mustahkamligini oshiradi. 3. Tomir to‘plamlari (vaskulyar to‘qima): Tomir to‘plamlari konsentrik tartibda joylashgan. Ksilema va floema kambiy yordamida o‘sadi, bu ikkilamchi qalinlashuvni ta’minlaydi. 4. Markaziy qism: Yaxshi rivojlangan parenxima hujayralari mavjud. Bu qism oziq moddalar zaxirasi sifatida xizmat qiladi [1,2]. Ikki urugʻpallali o‘simliklarning poyasi yillik halqalar hosil qiladi, bu esa daraxtning yoshini aniqlash imkonini beradi. Mexanik to‘qimalar rivojlangan bo‘lib, daraxtsimon tuzilma hosil qiladi. Misollar: eman, olmurut, no‘xat, gulxayri. Tomir to‘plamlarining tarkibi: Tomir to‘plamlarida ksilema va floema o‘zaro yaqin joylashgan bo‘ladi. Ksilema odatda ikkita bo‘linmadan iborat: metaksilema va protoksilema. Protoksilema hujayralari o‘zgarishga uchrab, ksilem bo‘shliqlarini hosil qilishi mumkin (protoksilema kavitasiyasi) 2. Markaz va qobiqning noaniq farqlanishi: Poyada markaz va qobiq o‘rtasida aniq chegara yo‘q. Bu o‘z navbatida poyaning tashqi qismida mexanik mustahkamlikni oshiradi.3. Kambiy yo‘qligi va ikkilamchi qalinlashuvning kuzatilmasligi: Bir urugʻpallali o‘simliklarda kambiy bo‘lmagani uchun poya ikkilamchi qalinlashmaydi. Shu sababdan bu guruhdagi o‘simliklarning ko‘pi o'tsimon yoki palma kabi serapoya o‘simliklardir. 4. Ko‘paytiruvchi to‘qimalar: O‘simlik o‘sishining asosiy qismi apikal meristemalar tomonidan amalga oshiriladi. Interkalary (oraliq) meristemalar ham poya uzunligini oshiradi. Ikki urugʻpallali oʻsimliklarning poya anatomiyasidagi qo‘shimcha xususiyatlar 1. Tomir to‘plamlarining strukturalari: Tomir to‘plamlari konsentrik joylashadi, ya’ni ksilema ichki, floema esa tashqi qismda bo‘ladi. Ksilema va floema o‘rtasida kambiy qavati mavjud bo‘lib, u bo‘linib yangi hujayralar hosil qiladi. 2. Ikkilamchi qalinlashuv va yillik halqalar: Ikki urugʻpallali o‘simliklar kambiy yordamida ikkilamchi o‘simta hosil qiladi. Ksilema ichki tomondan, floema tashqi tomondan o‘sadi. Har yili yangi o‘simta hosil bo‘lgani uchun daraxtlarda yillik halqalar ko‘rinadi. Bu halqalar o‘simlikning yoshini aniqlashga yordam beradi. 3. Mexanik to‘qimalarning rivojlanishi: Kollenkima va sklerenkima kabi mexanik to‘qimalar poyaning mustahkamligini ta’minlaydi. Kollenkima yosh p