Естественные науки в современном мире: теоретические и практические исследованияОСТРЫМ КОРОНАРНЫМ СИНДРОМОМ, Кодирова Г.Р. +12026
Қишлоқ хўжалиги ҳайвонларини эктопаразитлардан ҳимоя қилишнинг янги усулларини яратиш
Сабиржан Мавланов (Научно-исследовательский институт ветеринарии)
Каталог авторефератов · 1-30 · 2024
Аннотация
Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Бугунги кунда дунёда зоофил хашаротлар ва эктопаразитларга карши курашда биологик усуллардан фойдаланиш, микробиологик ва ўсимлик асосига эга бўлган пиретроид препартларни қўллаш борасида АҚШ, Германия, Чехия, Канада, Ҳиндистон ва Россия каби давлатларда муайян натижаларга эришилмокда. Зоофил хашаротлар ва каналар экто- ва эндопаразитлар сифатида хайвонлар ҳамда одамлар танасида паразитлик қилиб инфестациялар, яъни паразитоз касалликлар (энтомоз ва акарозлар) чақиради ва натижада чорва қорамолларнинг сут маҳсулдорлигини 30-40 фоизгача, гўшт маҳсулдорлигини йилига 10-12 килограммга камайтириб, айниқса, ёш молларнинг ўсиш ва ривожланишдан қолиб нобуд бўлишига сабаб бўлади. Республикамизда чорва хайвонларини зоофил хашаротлар ва эктопаразитлар билан зарарланишини камайтириш, уларни даволаш, олдини олиш ва карши курашишга каратилган кенг камровли чора-тадбирлар амалга оширилмокда. Ушбу зараркунандаларни чорва молларига турли хилдаги юқумли ва инвазион касалликлар юктириши оқибатида йирик ва майда шохли хайвонларнинг ривожланишдан орқада қолиши, махсулдорлигининг кескин камайиши ва оғир касалланиш натижасида мажбуран сўйилиши ва нобуд бўлиш холатлари олди олинмокда. Чорвачилик субъектларида касаллик таркатувчи зоофил хашаротлар ва зараркунандаларни йўкотиш ва уларга қарши курашишда замонавий усул ва пиретроид асосидаги препаратлар қўлланилмокда. Дунёнинг турли минтакаларидаги зоофил хашаротларга карши курашишда кимёвий воситаларнинг чорва моллари организми резистентлигига хамда экологияга салбий таъсир этиши билан бирга касаллик қўзғатувчи зараркунандаларнинг мослашиши ва кенг таркалишига имкон яратади. Шундан келиб чиқиб, зоопаразитларга карши курашишнинг биологик ва интеграция тизимини ривожлантириш, экология, одамлар ва хайвонлар организмига, фауна ва фойдали флорага безарар биологик, экологик ва бошқа оптимал усул ва воситаларини тадкик ва жорий килиш зарурияти янада кенгаймокда. Бу борада фойдали энтомофаглардан кенгрок фойдаланиш, янги турдаги юкори самарали микробиологик ва пиретроид асосга эга препаратлар яратиш хамда уларнинг турли янги замонавий хамда такомиллашган препаратив шаклларини ишлаб чиқиш долзарб бўлиб ҳисобланади. Узбекистан Республикасининг янги тахрирдаги «Ветеринария тўғрисида»ги қонуни, Узбекистан Республикаси Президентининг 2008 йил 21 апрелдаги ПҚ-842-сонли «Шахсий ёрдамчи, деҳқон ва фермер хўжаликларида чорва молларини кўпайтиришни рагбатлантиришни кучайтириш хамда чорвачилик махсулотлари ишлаб чикаришни кенгайтириш борасидаги кўшимча чора-тадбирлар тўғрисида»ги ва 2015 йил 29 декабрдаги ПҚ-2460-сонли «2016-2020 йилларда қишлок хўжалигини янада ислоҳ килиш ва ривожлантириш чора-тадбирлари тўғрисида»ги қарорлари ҳамда бошка меъёрий ҳуқуқий ҳужжатларда белгиланган вазифаларни амалга оширишга ушбу диссертация тадқиқоти муайян даражада хизмат қилади. Тадқиқотнинг мақсади чорвачилик хўжаликларида кўп учрайдиган ва соҳа ривожига жиддий зарар келтирадиган зоофил хашаротлар ва эктопаразитларга карши экологияга, табиий флорага ҳамда ҳайвонлар организми учун безарар бўлган янги восита ва усулларини ишлаб чиқишдан иборат. Тадқиқотнинг илмий янгилиги куйидагилардан иборат: зоофил ҳашаротларга қарши курашишда қўлланилиши мумкин бўлган энтомофаглар янги турлар билан бойитилди ва уларнинг 19 та тури хамда муҳим турлар (Spalangia cameroni) биологияси аниқланган. самарали энтомофаглардан биоматериал олиш технологияси ишлаб чиқилган; Bacillus thuringiensis var.thuringiensis «УзВИТИ М №1» маҳаллий бактерия штаммини кўпайтириш усуллари ишлаб чикилган; Bacillus thuringiensis гуруҳига мансуб бўлган бактериялар маҳсулоти (продуцента) - биоинсектициднинг юқори энтомоцид хусусиятга эгалиги аниқланган; «ЎзВИТИ М №1» биоинсектицидини қўйларнинг эктопаразитлари ва эстроз касаллигига карши самарадорлиги аникланган; экспериментал тадкиқотлар натижасида 25 фоизли маҳаллий циперметрин препаратами қўлланиш доираси кенгайтирилган (зоофил ҳашаротларга, эктопаразитларга нисбатан); 25 фоизли маҳаллий циперметрин препаратининг чорва ҳайвонларининг эктопаразитларига нисбатан инсектицид фаоллиги аникланган. Хулосалар 1. Узбекистан зообиоценозлари (иккиламчи биоценоз ёки чорвачилик фермалари) шароитида 27 турга мансуб патоген эктопаразит хамда инфекция ва инвазия тарқатувчи зоофил ҳашоратлари тарқалган бўлиб, шулардан M.d. vicina доминант, S. calcitrans субдоминант турлар ҳисобланади. P.alternata, S.pallidivcntris, C.supplicans, S.fuscipes Узбекистан зоофил чивинлари фаунасида янги турлар ҳисобланади. 2. Тадкиқотлар натижасида копробионтларда зоофил хашаротларнинг 19 турдаги (4 таси тадкикотларда янги энтомофаг сифатида аниқланди) паразит энтомофаглари учраши аниқланди. Улардан S.nigroaenea доминант, S.cameroni, M.raptor турлари субдоминант мавкега эгадирлар. Улар табиатда 10 турдан ошиқ зоофил чивинларни биологик регуляциясида иштирок этади. 3. S.cameroni онтогенези икки босқичда, яъни эмбриональ (тухум кобиги ичида) ва постэмбриональ (тухум қобиғидан ташқарида) ривожланиш йўли билан кечади. Кейинги боскичда тўлиқ метаморфазали ўзгаришларни (Holometabolo) личинка, ғумбак (паразит пилласи ичида) ва имаго фазаларини ўтайди. 4. S.cameroni тухум бошқа шу авлодга мансуб бўлган турларнинг тухумларидан а) хажми кичикрок (0,496 ± 0,005 х 0,197 ±0,008 мм), б) ўзаги (ядроси) ёйилган (диффуз) холда, в) олдинги окиш кисми, энсиз марказий ок кисми, кейинги ёруғ ва тиник бўлмаган оралиқ қисмлари билан фарк килади. 5. S.cameroni личинкалари гименоптероид типда бўлиб, хўжайин организмида (пилласи ичида) ривожланади. Танаси хамда мандибуласини ўлчамлари, ички органларини ривожланиши билан фарк килади. Жумладан, биринчи ёшдаги личинкалар танасида бўртиқчалар йўк, иккинчи ёшдаги личинкаларда бўртиқчалар ўрни кўрина бошлайди, учинчи ёшдагисида бўртикчалар яхши тарақкий этган бўлади, трахеяси биринчи ёшдаги личинкада ривожланмаган, иккинчи ёшдагисида аниқ кўриниб шохланган, учинчи ёшдагисида эса янада мукаммаллашган бўлади. Биринчи ёшдаги личинкаларнинг ривожланиши хаво харорати 24-26 даража бўлганда 4-5 кунда, иккинчи ёшдагиси 2,5-3 кунда, учинчи ёшдагиси 4-5 кунда кечади, унинг тўлиқ метаморфози 31 -34 кунда юз беради. 6. Урғочи паразитнинг жинсий тузилмаси яхши ривожланган бўлиб ўлжасининг танасига биттадан етитагача тухум қўяди, умри давомида ўртача 11-12 та авлод беради, 14 тагача хўжайинни зарарлаб нобуд килади. Бошқа кушандалардан (жумладан М. raptor дан) фаркли намлиги 60-80 фоиз бўлган субстратларда 9-10 см чукурликгача жойлашган ўлжаларини зарарлай олади. 5 даражадан паст хароратда сақланган хўжайин ғумбакларини зарарламайди. 7. S.cameroni табиий популяциялари зообиоценозларда 16,0 фоизгача, махсус ўтказилган эксприментларда эса зарарли чивинлар сонини 35,5 фоизгача камайтиради. Бу кушандани чорвачилик ферма (мулк шаклидан каътий назар) ва комплексларида зофил чивинларнинг сонини регуляция килишда биологик восита (энтомофаг) сифатида самарали кўллаш мумкин. 8. Bacillus thuringiensis штаммининг Thuringiensis варианти асосида тайёрланган махаллий УзВИТИ м №1 бактерия штаммидан тайёрланган биоинсектициднинг 1,5 фоизли сувли суспензияси қўйларнинг эктопаразитларига карши 82,4-87,8 фоиз, маллофагларга карши 78-90 фоиз, бовиколаларга эса 97,5 фоиз энтомоцид самара берди. 9. Махаллий УзВИТИ М №1 бактериал биоинсектициди битоксибациллин каби кўйлар организмига турли хил усуллар билан юқори дозаларда юборилганда хам салбий таъсир кўрсатмаслиги аниқланди. 10. Махаллий штамм ЎзВИТИ М №1 биоинсектицидини кўйларнинг эктопаразитозлари ва эстроз касалликларига карши экология, инсон ва хайвонлар соглигига хавфсиз микробиологик препарат сифатида кенг кўллаш мумкин. 11. Маҳаллий фитоасосли пиретроид циперметрин эктопаразитларга қарши энг самарадор препарат бўлиб хлорофосга нисбатан эктопаразитларга 39-56 баробар купли таъсир этади. 12. Эктопаразитларга карши қўйларни дорилаганда 25 фоизли циперметрин препаратининг 0,015 фоизли сувли эритмаси 50-100 мл/бош ҳажмда, биноларни дезинфекция қилганда тахтали ва ғиштли юзаларга 50-100 мл/м2 ҳажмда, шувалган (штукатуркали) юзаларга 150-200 мл/м2 ҳисобида қўллаш тавсия этилади. 13. Махаллий циперметрин препарата ҳайвонлар организми учун ингаляцион, эмбриотоксик, тератоген, мутаген, канцероген таъсирга эга эмас, холинэстераза фермента активлигини пасайтирмайди (ВОЗ қўлланмаси). Препарат одам ва қишлоқ хўжалик ҳайвонларнинг табиий ўчоқли, трансмиссив (ўлат, геморрагик иситма, туляремия, кана энцефалита, безгаг, лейшманиоз ва бошк.) касалликлари қўзғатувчларининг Vector тарқатувчиларига карши курашда қўлланилиши мумкин. 14. Энтомофаглар, «ЎзВИТИ М №1» биоинсектициди, битоксибациллин, ўсимлик пиретроиди циперметринни қишлоқ хўжалик хайвонлари ва чорвачилик биноларини (биоценоз, зообиоценоз) патоген паразитлари ва зоопаразитозларига карши интеграциялашган тизимини яратишда самарали қўлланилиши мумкин.
Доказательный фрагмент
«Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати.»
Образец извлечения
Демо-превьюДиссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Полный текст публикации CiteX не хранит — доступ к первоисточнику открывается по DOI согласно лицензии издателя и выбранному плану.
- Цитирований
- 0
- Тип
- Журнал
- Страна
- Узбекистан
- Ключевые слова
- Сельскохозяйственные животные, Agricultural animals, Qishloq hayvonlari, эктопаразиты, ectoparasites, ektoparazitlar, опрыскивание, spraying, purkash, пестициды, pesticides, pestitsidlar
Смежные источники
Экономика и инновационные технологииНаргиза Рашидова, Ахрор Абдуллаев2021
Медицина и инновацииМ Сабиров, О Скосырева +12021
Научные статьиM.H.Sayidova, S.U.Pulatova2025