ПРИВЕДЕНИЕ ПОРЯДКА РАСЧЕТА ПОКАЗАТЕЛЕЙ ФИНАНСОВОЙ РЕЗУЛЬТАТИВНОСТИ К МЕЖДУНАРОДНЫМ СТАНДАРТАМ

Аннотация

In this article, the author divided the indicators in the form of the “Profit or Loss and Other Comprehensive Income” report into initial indicators, current indicators, intermediate indicators and final indicators, and also revealed the content of the indicators of this group. During the study, the procedure and formulas for calculating intermediate indicators were developed. The study emphasizes the need to take into account the characteristics of trade, manufacturing and service enterprises to determine the cost of sales and services. A report form has been developed on the cost of sales of finished products in the periodic accounting system at manufacturing enterprises. 2.1(a) - proposals for improving calculations in the annex to income tax calculations are recommended. Key words: net profit or loss, financial results, cost of products and services sold, periodic accounting system, international financial reporting standards, other comprehensive income. Кириш. Янги Ўзбекистонда рақамли иқтисодиёт шароитида ахборотларни тўплаш, уларга ишлов бериш, ташқи ва ички ахборот фойдаланувчиларга халқаро стандартларга мувофиқ ҳисобот тақдим этишни тақозо этади. Рақамли иқтисодиёт аввало ишончли ва объектив ахборотларга таянади. Бундай ахборотлар бухгалтерия ҳисобида шаклланади. Бухгалтерия ҳисоби ахборотлари маълум қоидалар ва принциплар асосида тизимли тайёрланади. Умумэътироф этилган тартиб қоидалар Молиявий ҳисоботнинг халқаро стандартлари (МҲХС) орқали эришилади. МҲХСларга ўтиш қандай имкониятларни яратади. Биринчидан, МҲХСлари асосида тайёрланган ахборотлар ишончли, уйғун ва объектив бўлади. Иккинчидан, халқаро стандартлар инвесторлар, акциядорлар ва бошқа ташқи ахборот фойдаланувчиларнинг манфаатларига уйғун бўлган ахборотларни тайёрлаш мумкин бўлади. Инвесторларга тушунарли бўлган тилда ахборот тақдим этиш самарали қарорлар қабул қилишнинг асоси ҳисобланади. Учинчидан, молиявий натижаларни, яъни фойда ва зарарларни тўғри ҳисоблаш, натижада соф фойдани адолатли тақсимлаш, меҳнатни рағбатлантиришнинг самарали усулларини қўллаш, иқтисодий ресурслардан самарали фойдаланиш, солиқ ҳисоботларини ўз вақтида тақдим этиш ва қарздорликларни бартараф этиш ва бошқа бир қанча имкониятларни юзага келтиради. Таъкидлаш жоизки, бугунги кунда МҲХСларини жорий қилиш бўйича қонуний имкониятлар яратиб берилишига қарамасдан бухгалтерларда малака ва компитенциялар етарли даражада деб бўлмайди. Амалдаги ҳисобот шакллари мазмунан эскирган, уларнинг таркиби ва мазмунини тубдан такомиллаштириш зарурияти мавжуд. Кўрсаткичларни тан олиш ва баҳолашнинг амалдаги тартиби МҲХСлар талабларига жавоб бермайди. Бухгалтерия баланси ва молиявий натижалар тўғрисидаги ҳисоботларни энди эскича тўлғазиб бўлмайди. Уларни давр талабларига мувофиқлаштириш керак. МҲХСларга ўтаётган корхоналар ҳисоб сиёсатларида такомиллашган усул ва услубларни киритиши, ҳисоботларнинг янги шаклларига монант бўлган счётлар режасини ҳамда молиявий ҳисоботнинг янги форматларини ишлаб чиқиш ва тасдиқлаш ўта долзарб масалалар ҳисобланади. Бугун молиявий натижалар янги мазмун кашф этмоқда. Молиявий натижаларда ҳисоботни икки қисмга ажратиш (фойда ёки зарарлар ҳамда бошқа умумлашган даромадлар), ҳисоботда молиявий фаолият натижаларига тааллуқли бўлган моддалар ҳиссасини ошиши, даромад ва харажатларнинг корхонанинг одатдаги фаолияти билан 471 Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, iyul www.e-itt.uz боғлиқ бўлган ва одатдаги фаолияти билан боғлиқ бўлмаган гуруҳларга таснифланиши, соф фойданинг назорат қилинадиган ва назорат қилинмайдиган акциядорларга тақсимланиши каби муҳим жиҳатлар ўз аксини топши керак. Шу боис, молиявий натижалар кўрсаткичларини ҳисоблаш тартибини халқаро стандартларга мувофиқлаштириш ўта долзарб масала ҳисобланади. Тадқиқот методологияси. Тадқиқот ишида гуруҳлаш, таққослаш, анализ, синтез, индукция, дедукция, горизонтал, вертикал ва омилли таҳлил ҳамда монографик кузатув усуллари қўлланилган. Адабиётлар шарҳи. “Маҳсулот (ишлар, хизматлар)ни ишлаб чиқариш ва сотиш харажатларининг таркиби ҳамда молиявии натижаларни шакллантириш тартиби ту ғрисида”ги Низомда65 молиявии натижалар ку рсаткичларини шаклланириш тартиби келтирилган. Бугунги кунда халқаро стандартларга у тишимиз муносабати билан “фои да е ки зарарлар ҳамда бошқа умумлашган даромадлар” ту ғрисидаги ҳисоботнинг жории қилиниши ку рсаткичларни шакллантиришнинг янги тартиб-қоидаларини ишлаб чиқишни тақозо этмоқда. Аблакулов (2016) томонидан молиявии натижаларни шакллантиришда “ҳисобот давридаги даромадлар ва харажатларнинг бир-бирига мувофиқлиги тамои илининг амал қилиш тартиби келтирилган.” Албатта молиявии натижаларни шакллантиришда мувофиқлик тамои илига риоя қилиш у та муҳим аҳамият касб этади. Холмуродов (2024) “Якуний молиявий натижа – бу корхонанинг ҳисобот даврида жами фаолият турларидан олинган даромадлари билан жами фаолият бўйича кўрилган зарарларининг фарқидир” деб тавсифлайди. Соҳага доир манбаларда, Ильдар Мустафин (2024) “молиявий натижаларн ҳисоблашнинг базали формуласи: Молиявий натиж