ТЕОРЕТИЧЕСКИЕ ОСНОВЫ ГОСУДАРСТВЕННОГО РЕГУЛИРОВАНИЯ ДЕЯТЕЛЬНОСТИ ХОЗЯЙСТВЕННЫХ ОБЩЕСТВ

Аннотация

The article discusses the theoretical foundations of state regulation of the activities of business entities. The work analyzes the opinions and views of leading representatives of economic schools on the role of the state in the economy, the goals and objectives of regulating economic activity. Based on the characteristics of business companies, the article gives the author’s definition of the concept of state regulation of business companies. Based on the results of the study, conclusions and proposals were developed to improve the mechanisms of state regulation of the activities of business entities. Keywords: business entities, state, regulation, market relations, owners, entrepreneurship. Кириш. Бозор муносабатлари шароитида хўжалик юритувчи субъектлар асосан бозор механизмлари ва ўз-ўзини тартибга солиш асосида фаолият юритади. Шу билан бирга, улар давлат томонидан ҳам ўзига хос, асосан, уларнинг хўжалик фаолиятига аралашувни истисно этувчи иқтисодий усуллар билан тартибга солиниши керак. Хўжалик жамиятлари, яъни акциядорлик жамиятлари ва масъулияти чекланган жамиятлар юридик шахсларнинг кенг тарқалган ташкилий-ҳуқуқий шакли бўлиб, улар иқтисодиётнинг барча тармоқларида фаолият олиб борадилар. Хўжалик жамиятларининг асосий устиворликларидан бири бу уларни ривожлантириш орқали жамиятда акциядор ва улушдорлар шаклидаги мулкдорлар синфини кенгайтириш мумкин. Ўзбекистон Республикаси Президенти Шавкат Мирзиёевнинг 2022 йил 20 декабрдаги Олий Мажлис ва Ўзбекистон халқига Мурожаатномасида қуйидагилар таъкидлаб ўтилди: “Бугун кўнглимдаги бир ниятимни сизларга очиқ айтмоқчиман. Менинг катта ниятим — юртдошларимиз орасида юз минглаб мулкдорлар, акциядорлар пайдо бўлсин. Одамларимиз ўз омонатларини инвестиция қилиб, юқори даромадларга эга бўлсин”. Хўжалик жамиятларини ташкил этиш ва ривожланишини давлат томонидан тартибга солишнинг самарали тизимини яратиш учун биринчи навбатда ушбу жамиятларни тартибга солишнинг назарий асосларини тадқиқ этиш, бу борада хорижий ва маҳаллий олимларнинг изланишларини таҳлил қилиш муҳим аҳамиятга эга. Адабиётлар шарҳи. Иқтисодиётни давлат томонидан тартибга солишнинг институционал асослари Дж. Гэлбрейт, Р. Хайлбронер Г. Мюрдаль, К. Виттфогсль, Ф. Перру, Ж. Фурастье, Г. Минз, А. Берли, Дж. М. Кларк, Р. Нелсон ва бошқаларнинг асарларида (Коваленко, 2005), давлат сетори иқтисодиётининг хусусиятлари Стиглиц (1997) тадқиқотларида, иқтисодиётнинг давлат томонидан тартибга солиш бўйича тадқиқотлар Тюкавкин, Бадирова (2011) ишларида, давлатнинг иқтисодиётни тратибга солишининг бугунги ҳолати ва келажаги тўғрисида изланишлар Павлова (2017) тадқиқотларида келтирилган. Иқтисодиётни давлат томонидан тартибга солиш масалалари мамлакатимиз олимларидан Бутиковнинг (2015) қимматли қоғозлар бозори орқали тартибга солиш бўйича тадқиқотларида, Беркиновнинг (2007) корпоратив тузилмаларни ташкил этиш ва ривожланиши бўйича асарларида, Гафуровнинг (2017) тадбиркорлик субъектларини давлат томонидан тартибга солиш механизмларини такомиллаштириш бўйича илмий ишларида, Абулкосимовнинг (2011) макроиқтисодий 316 Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, iyun www.e-itt.uz тартибга солиш ва барқарор иқтисодий ривожланишни таъминлашга қаратилган асарларида ёритилган. Тадқиқотлар методологияси. Мақолада иқтисодий таҳлилнинг монографик ўрганиш, тарихий ва қиёсий таҳлил усулларидан фойдаланилди. Таҳлил ва натижалар муҳокамаси. Хўжалик жамиятлари, яъни акциядорлик жамиятлари ва масъулияти чекланган жамиятлар тадбиркорлик фаолиятининг субъекти бўлгани боис, уларнинг фаолиятини тартибга солиш жамиятдаги тадбиркорликни ва умуман олганда, иқтисодиётни давлат томонидан тартибга солиш тизимига боғлиқдир. Жамиятнинг иқтисодий ҳаётини давлат томонидан тартибга солиш зарурлигига ҳеч ким эътироз билдирмайди. Лекин, тадбиркорлик фаолиятини давлат томонидан тартибга солиш ҳажми, шакли, йўналиши (мақсади) ва усуллари иқтисодий назариянинг икки асрдан буён бахс-мунозараларга сабаб бўлаётган ва ҳамон давом этаётган муаммолари жумласига киради. Классик иқтисодиётнинг машҳур вакили Адам Смит бозор хўжалигини унда бозорнинг ўзаро хўжалик алоқаларини ўрнатувчи мустақил субъектлар фаолият кўрсатадиган, ўз-ўзини тартибга солувчи тизим сифатида кўриб чиқди. Смитнинг (1962) фикрига кўра, ҳар бир тадбиркор фойда олиш мақсадида бошқа тадбиркорлар билан рақобат курашига киришади, бунинг натижасида уларнинг бири хонавайрон бўлади ва ўз ўрнини омадлироқ рақобатчига бўшатиб берган ҳолда, бозордан чиқиб кетади, бошқалари эса ўзининг бозордаги мавқеини мустаҳкамлаб, фаолиятини кенгайтиради. У ёки бу маҳсулотга бўлган талабга қараб унинг нархи ўсади ёки тушиб кетади, бунинг натижасида, фойда ҳажми ҳам ортади ёки камаяди, капиталларнинг кўчиши ва у ёки бу товарни ишлаб чиқариш ҳажмининг тегишлича ўсиши (ёки камайиши) юз беради. Умуман олганда, бундай механизм ёрдамида жамиятнинг эҳтиёжларини қондириш таъминланиб, халқ бойлигининг ўсиши юз беради, шунингдек, уларнинг фаровонлиги ортади. Адам Смит (1962) шундай ёзган эди: «бозорнинг ҳар бир иштирокчи