ТАКАФУЛ: ТЕОРЕТИКО-ЭКОНОМИЧЕСКИЕ ОСНОВЫ И МЕХАНИЗМЫ РЕАЛИЗАЦИИ

Аннотация

This article analyzes existing approaches to determining takaful from the point of view of various factors. Based on the study of many theoretical and scientific sources, the principles, rules and features of traditional commercial insurance and tafakul insurance are considered. Based on the functions, principles and rules analyzed in the article, the economic nature and content of takaful is revealed, and the mechanisms for their implementation in modern conditions are shown. Keywords: Islamic insurance, takaful, takaful principles, functions, takaful models, gharar, maysir, ribo, Shariah prohibitions. VI SON — IYUN, 2024 298-320978 Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, iyun www.e-itt.uz Кириш. Сўнгги йилларда жаҳон ҳамжамияти ва иқтисодиётида бўлаётган кескин ўзгаришлар (иқтисодий санкциялар, инқирозлар, сиёсий ўзгаришлар ва тўсиқлар, сиёсий вазиятлар натижасида аҳоли миграциясининг кучайиши, пандемия ва бошқалар) натижасида иқтисодий ривожланиш вектори ва стратигиясини, жумладан молия институтлари ривожланишини қайта кўриб чиқишни, шунингдек суғурта соҳаси ва унинг элементлари, янги усулларини (ислом суғуртаси такафулни) кенг жорий этишни давр талаб қилиб қўймоқда. Ҳозирги кунда тижорат ва ўзаро суғурта кўплаб мамлакатларнинг суғурта хизматлари бозорларида кенг ривожланиб келмоқда. Ислом суғуртаси жаҳон суғурта бозорида ҳам муваффақиятли ривожланиб бормоқда ва барча аҳоли қатламлари орасида кенг фойдаланиб келинмоқда. Шунингдек, миллий суғурта бозоримиз истеъмолчилари орасида ҳам жуда катта қизиқиш ўйғотмоқда. Бу борада Давлатимиз рахбари Мирзиёев (2020) таъкидлаганидек, “Мамлакатимизда ислом молиявий хизматларини жорий этиш бўйича ҳуқуқий базани яратиш вақти-соати келганлиги шунингдек, бунда Ислом тараққиёт банки ва бошқа халқаро молия ташкилотлари экспертларини жалб этиш” масалаларига алоҳида эътибор қаратилган. Аммо шунга эътибор бериш керакки, ҳамма мамлакатларда ҳам ислом суғуртасини жорий этишнинг институиционал, қонунчилик ва ташкилий механизмлари шаклланмаганлиги сабабли суғурта соҳасида уни жорий қилишда турли хил қийинчиликларни келтириб чиқармоқда. Ислом суғуртаси ёки такафул – бу ислом молия тизимининг янги ривожланиб келаётган йўналишларидан биридир. Сўнгги йилларда ислом суғурта тизими барқарор ўсиш кўрсаткичларини намоён этиб келмоқда, аммо бу ислом молия тизимининг бошқа соҳаларига нисбатан ривожланиш даврини босиб ўтмоқда. Адабиётлар шарҳи. Дастлаб такафул мусулмонлар учун замонавий суғурта тизимига нисбатан шариат қонунларини ҳисобга олган ҳолда муқобил тизими сифатида шаклланиб келаган, аммо вақт ўтиши билан такафул хизматларини тақдим этувчи ташкилотлар хизматларидан бошқа дин вакиллари ҳам кенг фойдалана бошлашган. Бугунга кунга келиб исломий суғурта хизматлари тақдим этиладиган мамлакатларда такафул ташкилот мижозлари турли хил эътиқоддаги дин вакиллари ҳисобланадилар. Аксарият олимлар томонидан “такафул” сўзи араб тилида “бир-бирига ўзаро келишилган кафолатларни тақдим этиш” деган маънони англатувчи “кафала” иборасидан келиб чиққанлигини таъкидлашади. Тафакулга берилган тарифларни умумлаштирадиган бўлсак қўйидаги ёндашувларни кўришимиз мумкин (1-жадвал). 1-жадвал Такафуллга берилган тарифлар таснифи Муаллифлар Такафуллга берилган тарифлар Ҳам тижорат, ҳам ўзаро шаклда амалга оиширилиши мумкин бўлган Р.И. Беккин (2003) мустақил муқобил суғурта тизими И.Л. Логвинова (2012) Суғурта ҳимоясини тақдим шакли А.С. Рыскулов (2010), Ислом суғуртаси ёки такафул – бу ўзаро ёрдам (таавун) ва ихтиёрий А.О. Солдатова, бадаллар (табарру) тамойилларига асосланган ҳолда гуруҳ аъзолари Х.С. Умаров, ўртасида рискларни тақсимланиши таъминлайдиган тизим. Такафул С.П. Фукина (2014) ислом ҳуқуқи тамойилларига жавоб берадиган суғурта шаклидир. иштирокчилари ва ташкилот ўртасида фойда ва зараларни Я. Бумбаджи, тақсимлаш тамойилига асосланган ҳолда шариат қонунларига А.А. Цыганов (2014) мувофиқ суғурта ҳимоясини тақдим этишдир, ҳалқаро амалиётда такафул деб юритилади. 299 Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, iyun www.e-itt.uz Badawi (1998) анъанавий суғурта ва такафулни бир хил деб ҳисоблайдилар, масалан “такафул тушунчаси анъанавий суғуртага жуда яқин бўлиб, ҳам исломий ҳам анъанавий суғурта бу молиявий қийинчиликларга дуч келган фуқароларга ёрдам бериш воситасидир. Бундай воситалар рискларни бартараф этишнинг замонавий усуллари ҳисобланади”. Шуни алоҳида таъкидлаш керакки, анъанавий тижорат суғуртаси ва такафул рискларни бартараф этмайди, балки салбий оқибатлар натижасида етказилиши мумкин бўлган молиявий зарарларни камайтиришга ёрдам беради. Шунингдек, тадқиқотчи Абдурахмонов (2018-2022) тадқиқотларида миллий суғурта бозори, унинг ҳолати, унинг замонавий ривожланиш йўналишлари, инновацион суғурта маҳсулотлари, суғурта соҳаларининг ривожланиш тенденциялари, суғурта бозорида манфаатдор томонларининг фаолияти, шунингдек суғурта бозорини тартибга солиш ва назорат қилишнинг замонавий шакллари бўйича ўз фикрларини баён этган. Тадқиқот методологияси. Тадқиқот жараёнида ислом суғуртаси, такафулнинг суғур