РОЛЬ КОММЕРЧЕСКИХ БАНКОВСКИХ ТЕХНОЛОГИЙ В РАЗВИТИИ ЦИФРОВОЙ ЭКОНОМИКИ И ПЕРСПЕКТИВЫ ИХ РАЗВИТИЯ

Аннотация

The article discusses the principles of formation of the digital economy and highlights aspects of its improvement through the use of commercial banking technologies. The importance of digitalization of the economy in the socio-economic development of countries is highlighted, as well as scientific and theoretical views on the development of the use of technology by commercial banks and proposals and recommendations for their analysis. Keywords: digital economy, commercial banking, small business, management, traditional economy, digital technologies, new economy, digitization, small business rehabilitation. V SON - MAY, 2024 739-746 739 Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, may www.e-itt.uz Кириш. Жаҳон миқёсида илғор ривожланган мамлакатларда кичик бизнес субъектлари корхоналарнинг умумий сонининг қарийб 90 фоизини, миллий даромаднинг 40 фоизгача ҳиссасини, жумладан Европа Иттифоқида иш ўринларининг 20 фоизни ва қўшилган қийматнинг 18 фоизини таъминлаб бермоқда. Кичик бизнес томонидан яратилган иш ўринлари, расмий яратилган 10 та иш ўринларидан 7 тасини ташкил қилиши дунё мамлакатларида кичик бизнесни янада ривожлантиришни, уларда молиявий бошқарувни самарали ташкил этиш ва молиявий ресурслардан унумли фойдаланиш билан боғлиқ иқтисодий фаолиятини барқарор ривожлантиришни янада рағбатлантирмоқда259. Хусусан, мамлакатимизда «Рақамли Ўзбекистон – 2030» стратегиясига мувофиқ иқтисодиёт тармоқлари ва ҳудудларини рақамлаштириш, давлат ахборот тизимлари ва электрон хизматларни жорий этиш, шунингдек, рақамли технологиялардан кенг фойдаланишни таъминлаш бўйича халқ таълими, давлат хизматлари, суд, молия ва банк тизимида комплекс чора-тадбирлар амалга оширилмоқда. Шу билан бирга, рақамли иқтисодиёт ва электрон ҳукуматнинг ривожланиш ҳолатини самарали рейтинг баҳолаш тизими ҳамда уни амалга оширишнинг идоралараро механизмининг йўқлиги иқтисодиёт тармоқлари ва ҳудудларни рақамли трансформацияси ҳозирги ҳолатини чуқур таҳлил қилишга тўсқинлик қилмоқда. Ваҳоланки, жаҳон иқтисодиётидаги рақобатлашув жараёнларининг кескинлашуви кичик бизнес субъектлари фаолиятида замонавий молиявий бошқарув усулларини жорий этишни, жумладан пул оқимларини оптимал бошқариш ҳамда молиявий ресурслардан фойдаланиш самарадорлигини оширишни долзарб масала эканлигидан далолат беради. Адабиётлар шарҳи. Ҳозирги замон иқтисодий адабиётларида кичик бизнес ва хусусий тадбиркорлик субъектлари фаолияти тўғрисида ягона илмий таърифга келингани йўқ. Масалан, Бусигин (1992) хусусий секторга фойда (даромад) олиш мақсадидаги иқтисодий фаолликнинг махсус тури сифатида таъриф беради. Бу фаолиятининг мақсади деб, шундай товарни ишлаб чиқариш ва сотишни тушунадики, у бозорда талабга эга бўлиб, тадбиркорга фойда келтириши лозим бўлсин. У кичик бизнесни иқтисодий фаол соҳа деб ҳисоблаб, бунинг асосини фойда олишга йўналтирилган мақсадли фаолият, тадбиркорлик фаоллигини эса, фойда олиш мақсадида маҳсулот ишлаб чиқариш ва сотиш бўйича фаолиятнинг ўзини тушуниш тарзида ифодалайди. Натижада, кичик бизнес тушунчасининг мазмуни бозорда талабга эга бўлган маҳсулотни ишлаб чиқариш ва сотиш бўйича мақсадли фаолиятни англатади. Хорижий иқтисодчи олим Юнус (2010) томонидан кичик бизнес субъектларини молиявий қўллаб-қувватлаш борасида фикр билдирилган ҳолда янги фаолият бошлаган кичик бизнес субъектларини кредитлашда асосий эътибор кредитлашнинг ижтимоий самарасига қаратилиши кераклигини таъкидлаган. Кичик бизнес субъектларининг молиявий имкониятлари кенгайгандан сўнгра бозор ставкаларида бериладиган кредитларга бўлган талабнинг ошиши мазкур олим томонидан қайд этилган. Allen, Gale (2000) лар эса кичик ва ўрта бизнес субъектлари фаолиятини молиялаштиришнинг икки тизими – банклар фаолиятига асосланган тизим ва молия бозорларига асосланган тизимнинг мавжудлигини эътироф этишади ва бунда биринчи тизимнинг нисбатан муҳим аҳамият касб этишини таъкидлашади. Шунингдек, ахборотлаштириш ва рақамлаштириш жараёнини иқтисодиёт соҳасида такомиллаштириш бўйича маҳаллий олимларимиздан Камбаров, Махмудова (2016) лар ўзининг илмий ишларида саноат иқтисодиёти телекоммуникация қоидаларини белгилашда, техник стандартларни белгилашда тадқиқот ва инновацияларни қўллаб - қувватлашда муҳим роль ўйнади, бу эса ўз навбатида инновацион иқтисодиётнинг янги 259 https://www.imf.org/external/pubs/ft/sdn/2021/sdn1504.pdf 740 Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, may www.e-itt.uz сектори-рақамли бозорни пайдо бўлишига ёрдам берди деган фикрларни билдирган. Шунинг учун, замонавий рақамли инқилоб асосан бозор ва технологик янгиликлар билан боғлиқ. Ишлаб чиқариш фаолияти ва хизматларининг аксарияти ахборот технологиялари орқали олинган. Бу аср ахборотни ахборотлаштириш ва рақамлаштириш асрига айланди. Шунингдек, Умаров (2020) томонидан ёзилган илмий мақолада рақамли иқтисодиёт шароитида инновацон бошқаришда бизнес самарадорлигини ошириш йўллари бўйича таклиф ва тавсиялар ишлаб чиқилган. Лапидус (2018) ўз тадқиқотларида рақамли технологиялар эволюцияси таъсири остида бизнес моделларини ўзгартириш нуқта