ПЕРСПЕКТИВЫ РАСШИРЕНИЯ ДОХОДНОЙ БАЗЫ В ПРОЦЕССАХ ТРАНСФОРМАЦИИ КОММЕРЧЕСКИХ БАНКОВ

Аннотация

Issues such as strategic investors, adaptation to market principles, elimination of dependence on state funds and creation of equal competitive conditions are defined as the main directions of the banking system reform strategy. The transition of banks to this process requires changing their business models. This article is an important scientific and practical aspect in the process of expanding the income base of commercial banks in the process of transformation. Key words: banking transformation, liquidity, business model, interest income, non-interest income, FinTech technologies, digital transformation. V SON - MAY, 2024 723-728 723 Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, may www.e-itt.uz Кириш. Рақамли трансформация дунё бизнесининг рақамли иқтисодиёт жамиятининг янги шартлари ва афзалликларига мослаша бошлаган муқаррар жараён бўлиб, рақамли технологияни татбиқ этиш орқали жамиятда инсонларнинг турмуш даражасини яхшилаш, қулайликлар яратиш ва сифатини оширишга хизмат қилувчи восита ҳисобланади. Давлат банкларини трансформация қилишнинг асосий йўналишларидан бири ҳам айнан IТ соҳасини ривожлантириш масаласидир. Шу сабабли, Президентимизнинг 2020 йил 12 майдаги “2020-2025 йилларга мўлжалланган Ўзбекистон Республикасининг банк тизимини ислоҳ қилиш стратегияси тўғрисида”ги Фармони муофиқ, Ўзбекистон Республикаси банк тизимини ислоҳ қилиш бўйича “Йўл харитаси” ҳамда стратегияни амалга оширишнинг мақсадли кўрсаткичлари тасдиқланди. (Фармон, 2020) Мазкур “Йўл харитаси”га асосан кейинги беш йилликда банк-молия тизимини ислоҳ қилиш ва ривожлантиришнинг устувор йўналишлари белгиланди. Яъни: - банк тизимига замонавий ечимларни жорий қилишга, молиявий ва инсон ресурслари самарадорлигини оширишга ижобий таъсир кўрсата оладиган молиявий барқарор ва нуфузли инвесторларни жалб қилиш; -имтиёзли ва субсидиялашган кредитларни қисқартириш, кредитлашни пул-кредит сиёсати сигналлари асосида фақат бозор шартларида амалга оширишга ўтиш: (Фармон, 2020) Банк операциялари фаолиятини ташкил қилиш ва мижозларига хизмат кўрсатиш жараёнида улардан фоизли ҳамда фоизсиз тарзда олинган устамалар, шу билан бир қаторда, банк томонидан ўз активларини даромадли манбаларига жойлаштириш туфайли олинган даромадларининг барчаси 40000-“Даромадлар” ҳисобварағига ҳисобга олинади. Натижада, банк фаолиятини амалга оширишда қилинган барча харажатлар олинган даромадлар ҳисобидан қопланиши ва ортиқча маблағлар банкнинг ҳисобот йилидаги (ой) соф фойдаси ҳисобланади. Ушбу соф фойда ҳисобидан солиқлар ва акциядорларга тўланган (дивидендлар солиқ) дивидендлар қолган банкнинг тақсимланмаган фойдасига ўтказилган. Банкларнинг бу жараёнга ўтишида эса уларнинг бизнес моделларини ўзгартириш ва мижозга йўналтирилган ишлаш тизимини жорий қилишнинг аҳамияти катта. Адабиётлар шарҳи. Мазкур тадқиқотимизда бир қанча хорижлик ва маҳаллий олимларнинг илмий изланишлари ўрганиб чиқилди. Лаврушин (2008) банк даромадларини оширишда “Кредит ташкилотларининг актив операциялари – бу даромадларни олиш, ликвидлилик ва молиявий баркарорликни ушлаб туриш максадида узи ва жалб килинадиган маблағларни тақсимлаш (улардан фойдаланиш) буйича максадга йўналтирилган харакатлардир”, деб изоҳ беради. Тижорат банклари жалб қилинган ресурсларни турли хил актив операцияларга тақсимлашлари керак. Банк активлари фаолият натижасида даромад келтиришига қараб; даромад келтирадиган активлар ва даромад келтирмайдиган активларга бўлинади. Бу назарий қараш таъсирида кредитлар бўйича асосий қарз ва фоиз тўловларнинг қайтиши, аввало, мижозлар томонидан кутилаётган даромад даражасига ҳам миқдор, ҳам вақт нуқтаи назаридан мос келиши ва ўзаро боғланиши амалга татбиқ қилинди. Тижорат банклари фаолиятининг бош мақсади бўлиб, олинадиган фойданинг миқдорини имкон қадар кўпайтириш ҳисобланади. Бу эса, ўз навбатида, улар даромадларининг ҳажмига ва барқарорлигига боғлиқ. Волошина (2014) Тижорат банкининг даромадларини таҳлил қилиш уни баҳоламасдан амалга оширилмайди. Барқарор банк даромадлари - бу жуда узоқ вақт давомида амалда ўзгармас бўлиб қоладиган ва келажак учун осонгина башорат қилиниши мумкин бўлган даромадлар. 724 Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, may www.e-itt.uz Юқори барқарорлик, биринчи навбатда, асосий фаолиятдан олинган даромадларга хосдир. Барқарорликнинг йўқлиги бизнеснинг хавфлилигини акс эттиради. Даромаддаги беқарорлик қанчалик катта бўлса, даромад сифати шунчалик паст бўлади. Даромаднинг барқарорлигини аниқлаш учун бир қатор ҳисобланган кўрсаткичлар қўлланилади:  даромаддаги стандарт оғиш, унинг паст қиймати даромаднинг юқори сифатини кўрсатади;  ўзгарувчанлик коэффициенти, унинг юқори даражаси хавф ортиши, даромаднинг беқарорлиги билан изоҳланади. Маҳаллий иқтисодчи олимларимиздан Азизов, Каралиевлар (2015) томонидан “Банк иши” дарслигида - тижорат банкларининг даромадларининг манбаи бўлиб, банк бизнесининг қуйидаги турлари ҳисобланади: – ссуда бизнеси; – дисконт бизнес; – қимматли қоғозлар бизнеси; – мулклар ва қимматликларни бошқариш бизнеси; – кафолатлар бериш; – маблағларни