КУЛЬТУРА РИСКА В КОММЕРЧЕСКИХ БАНКАХ

Аннотация

The article presents the concept of risk culture in commercial banks, its content, economic significance, the role of risk culture in risk management, ways of forming risk culture, and strong and weak features of risk culture. The article also presents the opinions of scientists and experts in the field of risk culture. Conclusions are presented at the end of the article. Key words: risk, risk culture, risk appetite, risk assessment, employee, risk department, company, organization report. V SON - MAY, 2024 668-667684 Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, may www.e-itt.uz Кириш. Ўзбекистон Республикасида банк секторини ислоҳ қилишнинг асосий йўналиши сифатида кредит портфели ва таваккалчиликларни бошқариш сифатини яхшилаш, кредитлаш ҳажмларининг мўътадил ўсишига амал қилиш мувозанатлашган макроиқтисодий сиёсат юритиш, молиявий таваккалчиликларни баҳолаш учун технологик ечимларни татбиқ этиш орқали банк тизимининг молиявий барқарорлигини таъминлаш (Фармон, 2020) белгиланганлиги банкларда рискларни олдини олиш, баҳолаш ва бошқариш усуллари бўйича ҳалқаро тажрибаларни ўрганиш ҳамда уларни Ўзбекистон банк тизимида қўллаш бўйича илмий изланишлар олиб боришни таққоза этади. Ўзбекистон банк тизими тараққиётининг янги босқичи, валюта либерализацияси амалга оширилиши, янги ва масофавий банк хизматларини жорий этилиши, банк фаолиятининг либераллаштирилиши, давлат банкларини хусусийлаштирилишига қаратилган ислоҳотларнинг амалга оширилиши билан ўз аксини топади. «2020 йилдан бошлаб ҳар бир банкда кенг кўламли трансформация дастури амалга оширилади. Бу борада банкларимизнинг капитал, ресурс базаси ва даромадларини ошириш алоҳида эътиборимиз марказида бўлади»236. Шу нуқтаи назардан, банкларнинг инвестицион жозибадорлигини оширишда риск менежментининг аҳамияти катта ҳисобланади. Банк амалиётидан маълумки инвесторлар банкка киритган инвестициясидан асосий мақсад фойда олиш ҳисобланади. Ушбу мақсадга эришиш учун инвесторлар мазкур банкнинг риск менежменти фаолияти тўғри йўлга қўйилганлигига алоҳида этибор қаратади. Ўзбекистон республикаси Марказий банки банкда таваккалчиликларни бошқариш маданиятини таъминлаш мақсадида қуйидаги чоралар кўрилиши лозимлигини қайд этади: ходимларга таваккалчиликларни бошқаришда уларнинг ўрни ҳақида маълумот берилиши, бунда уларнинг банк томонидан ўрнатилган риск-аппетит ва таваккалчилик чегараларига риоя этилишига масъул эканликлари тўғрисида хабардор қилиниши; банкнинг корпоратив қадриятлари, малака стандартлари, одоб-ахлоқ кодекси ва бошқа тегишли ички ҳужжатлари ходимларнинг эътиборига доимий тарзда етказилиши ҳамда бу борадаги назоратнинг ўрнатилганлиги; номақбул хатти-ҳаракат ва (ёки) қоидабузарликни амалга оширганлик учун интизомий чоралар қўлланилиши ҳақида банкнинг раҳбарияти ва ходимлари хабардор қилиниши ва мазкур масала юзасидан назорат амалга оширилиши; ходимлар сезиларли таваккалчиликлар ҳақида ҳамда мазкур таваккалчиликларни бошқаришда уларнинг вазифалари тўғрисида билимга эга бўлиши учун семинар ва тренинглар ўтказиб борилиши; банкда барча учун доимий равишда очиқ бўлган ички ва ташқи мулоқот тизимларининг ташкил этилиши (Низом, 2023). Халқаро молиявий барқарорлик кенгашининг молиявий институтлар билан таваккалчилик маданияти бўйича назорат фаолияти бўйича қўлланмаси молия институтида соғлом риск маданиятини шакллантиришга ёрдам берувчи фундаментал элементларни ва унинг кўрсаткичларини белгилаб берди ҳамда назоратчилар учун умумий кўрсатмалар берган237. Молиявий ташкилотда (банкда) риск маданияти муҳим роль ўйнайди ва банк институтларининг изчил ривожланишининг асосий таркибий қисмларидан биридир. Кўпгина тадқиқотчилар, бошқалар қатори заиф риск маданиятини глобал молиявий инқирознинг сабабларидан бири деб билишади. Шундай қилиб, 2008 йил март ойида Америка Қўшма Штатларидаги бешинчи йирик инвестиция банки бир вақтнинг ўзида 236 https://uza.uz/uz/posts/zbekiston-respublikasi-prezidenti-shavkat-mirziyeevning-oliy-25-01-2020 237 Guidance on Supervisory Interaction with Financial Institutions on Risk Culture [Electronic resource] // A Framework for Assessing Risk Culture, April 2014. – Mode of access: https://www.fsb.org/wp-content/uploads/140407.pdf. – Date of access: 15.05.2019. 669 Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, may www.e-itt.uz Буюк Депрессиядан омон қолган Bear Stearnsнинг қулаши банкларда риск маданиятининг салбий амалиётига мисол сифатида тилга олинади238. Юқоридаги ҳолатлар банкларда риск маданиятини шакллантириш ва уни тўғри йўлга қўйиш мақсадида назарий ва амалий аҳамияти юзасидан илмий изланишларни олиб боришни талаб этади. Адабиётлар шарҳи. Сколково рискларни бошқариш менежери Сидоренконинг (2014) фикрига кўра, "... рискларни бошқаришнинг барча ёндашувлари ташкилотда рискларни бошқариш маданияти ривожлангани каби самаралидир" дея такидлайди. Зинкевич, Лос (2013) рискларни бошқариш маданиятини "жамоа билими ва хулқ- атвори" нуқтаи назаридан "корпоратив рискларни бошқариш тизимининг қурилиш тузилмаларини бирлаштирган "цемент" сифатида тарифлайди. Риск мадан