НАУЧНО-ТЕОРЕТИЧЕСКИЕ АСПЕКТЫ ОБЕСПЕЧЕНИЯ ПИЩЕВОЙ БЕЗОПАСНОСТИ

Аннотация

This article analyzes the theoretical aspects of ensuring food safety, the problem of ensuring food safety and scientific theoretical views on ensuring food safety. At the same time, an author's definition of food safety was developed. Key words: farmer, farm, food, nutritious, product, import, life, ration, seed, processing, plant, soil-climate, land, resource, product, ecology, environment, distribution, distribution, production, consumption. V SON - MAY, 2024 436-444364 Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, may www.e-itt.uz Кириш. Жаҳон иқтиcодиётида глобаллашув жаpаёнлаpи жадаллашган шаpоитда озиқ- овқат хавфcизлигини таъминлаш муаммолаpини илмий тадқиқ этиш тоборо кенг тадқиқ этилмоқда. Озиқ-овқат хавфсизлиги — аҳолининг барча қатламларини соғлом ва фаол ҳаёт кечиришлари учун жисмоний, ижтимоий, иқтисодий имкониятларини ҳисобга олган ҳолда, уларнинг истеъмол эҳтиёжларини тўлиқ қоплаш, хавфсизлик кўрсаткич меъёрларига мувофиқлигини таъминлаш, юқори озуқавий қийматга эга озиқ-овқат маҳсулотларини ишлаб чиқариш шароитларини кафолатловчи давлатнинг иқтисодий ҳолатидир. Дунёда озиқ-овқат хавфсизлигига эришиш барча мамлакатлар олдида турган энг долзарб вазифалардан биридир. БМТ ҳам озиқ-овқат маҳсулотларини етиштириш ва уларни тақсимлаш бўйича ёндашувни мутлақо ўзгартириш вақти келганини таъкидламоқда. Зеро, идеал ҳолатда қишлоқ, ўрмон ва балиқчилик хўжаликлари барчани озиқ-овқат билан тўлиқ таъминлаш ва одамлар учун рисоладагидек даромад манбаини яратиб беришга қодир эмас. Шу боис, бундай ҳолатда озиқ-овқат саноат корхоналарига хом-ашё етказиб берувчи қишлоқ хўжалигини ривожлантириш, атроф муҳитни муҳофаза қилиш бўйича чора-тадбирлар ижроси таъминлаш муҳим саналади. БМТ маълумотларига кўра, ҳозирда жаҳон аҳолисининг 815 миллион нафари оч қолаётган бўлса, 2050 йилга бориб бу сони 2 млрд. кишига етади. Уларнинг 12,9 фоизи ривожланаётган мамлакатларда яшайди. Беш ёшгача бўлган болалар ўртасидаги ўлимнинг 45 фоизи айнан тўйиб овқат емаслик натижасида келиб чиқмоқда139. Ушбу ҳолат озиқ-овқат танқислиги шароитида белгиланган рационлар асосида истеъмолни тартибга солиш долзарб масалалардан бўлиб қолмоқда. Ўзбекиcтон Pеcпубликаcи Пpезиденти Ш.М.Миpзиёев (2018) таъкидлаганидек, “Қишлоқ хўжалигидаги иcлоҳотлаpдан мақcад -иқтиcодий фойда кўpиш билан биpга, озиқ-овқат хавфcизлигини таъминлаш, халқ фаpовонлигини ошиpишдан ибоpатдиp. Буни ҳеч қачон эcимиздан чиқаpмаcлигимиз заpуp”. Адабиётлар шарҳи. Озиқ-овқат хавфсизлигини таъминлашнинг илмий-назарий асослари ва уни тартибга солиш воситалари узоқ хориж олимлари Аддисон (2001) қишлоқ хўжалигида бандликни химоя қилиш механизмларини, Беккер (1962) инсон капиталига киритилиши лозим бўлган капиталларни, Бриттаин (1997) саноати ривожланган ривожланган мамлакатларда тўлиқ бандликни, Самуэльсон, Брю, Макконнелл (1992) қишлоқ хўжалигидаги муаммо ва сиёсатларни ўз тадқиқотларида ўрганганлар. МДҲ мамлакатлари олимлари А.Г.Эфендиев (2002) замонавий қишлоқ хўжалиги ва реформасини, Барышников, Черданцева (2017) ишлаб чиқариш қв қишлоқ ху жалигини, Сенчагов (2002) иқтисодий хавфсизликни ҳамда озиқ-овқат хавфсизлигини таъминлашнинг шаклланиши ва ривожланиш босқичлари ҳамда уларнинг ўзига хос хусусиятлари тадқиқ этишган. Ўзбекистонда озиқ-овқат хавсизлигини таъминлаш буйича илмий, назарий ва амалий қарашлар бўйича мамлакатимиз иқтисодчи олимлари Абдуғаниев (2004) қишлоқ хўжалиги ивтисодиётини, Хуррамов (2005) мулкий муносабатлар ва уларнинг аграр соҳадаги хусусиятлари, Эгамбердиев (2003) аграсаноат ишлаб чиқфариш жараёнларини, Таджибаева (2020) институционал ўзгаришлар самарадорлигини оширишнинг назарий асосларини такомиллаштиришни, Рустамова (2020) аграр сохада инновацион жараёнлар самарадорлигини оширишнинг илмий услубий асосларини, Дусматов (2022) иқтисодиётни модернизациялаш шароитида аграсаноат ишлаб чиқаришда инновацион 139 JRC Science and Policy Reports file:///C:/Users/user/Downloads/lbna27252enn.pdf 437 Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, may www.e-itt.uz инфратузилмани ривожлантиришни, Хўжагелдиев (2022) қишлоқ хўжалиги ерлари унумдорлигини оширишни рағбатлантиришни, Тошқулов (2021) хўжалиги корхоналари иқтисодий фаолиятини солиқлар воситасида рағбатлантириш масалаларини, Абулқосимов (2012) озиқ-овқат ва иқтисодий хавфсизликни, Расулов (2017) озиқ-овқат хавфизлигини таъминлашни, Топилдиев (2023) аграр соҳани ривожлантиришни назарий жиҳатларни илмий тадқиқот ишларида ўрганилган. Бироқ, малакатда озиқ- овқат хавфсизлигини таъминлашнинг назарий асосларини айнан иқтисодий муносабатларни тартибга солишдаги муаммолар умумлаштирилган илмий тадқиқот объекти сифатида ўрганилмаган. Тадқиқот методологияси. Тадқиқотда илмий абстракция, индукция ва дедукция, ҳодисаларга узвийликда ёндашиш, комплекс ёндашув, тизимли ва қиёсий таҳлил иетодларидан фойдаланилган. Тадқиқотда қўлланилган ёндашув, илмий қарашлар, усулларнинг мақсадга мувофиқлиги; маълумотларнинг расмий манбалардан, жумладан, Ўзбекистон Республикаси Марказий давлат архиви, монографик таҳлиллардан, халқаро молия институтл