ЭФФЕКТИВНОЕ ИСПОЛЬЗОВАНИЕ СЕЛЬСКОХОЗЯЙСТВЕННЫХ ЗЕМЕЛЬНЫХ РЕСУРСОВ: ПРОБЛЕМЫ И РЕШЕНИЯ В САМАРКАНДСКОЙ ОБЛАСТИ

Аннотация

The efficient use and conservation of agricultural land resources are of paramount importance for the agriculture of Uzbekistan. This article analyzes the factors negatively impacting the degradation and erosion of agricultural lands, as well as soil fertility and crop productivity. It emphasizes the necessity of balanced use of organic and mineral fertilizers to maintain soil fertility and enhance agricultural productivity. Additionally, recommendations are provided for improving soil health and adopting sustainable agricultural practices. Key words: agriculture, land resources, soil degradation, erosion, soil fertility, fertilizers, sustainable agriculture, Uzbekistan. Кириш. Қишлоқ хўжалиги кўплаб ривожланаётган мамлакатларда, жумладан, Марказий Осиё ва Ўзбекистонда иқтисодиётнинг муҳим тармоғи ҳисобланиб, озиқ-овқат хавфсизлигини таъминлайди, бандлик ва ялпи ички маҳсулотга (ЯИМ) катта ҳисса қўшади. Ўзбекистонда қишлоқ хўжалиги ЯИМнинг тахминан 28% ни ташкил қилади ва ишчи кучининг тахминан 27% ни банд қилади (FAO, 2019). Бироқ, қишлоқ хўжалиги фаолиятининг интенсивлашиши натижасида тупроқ деградацияси, шўрланиши ва эрозия каби муаммолар кучайди (FAO, 2023; Gomiero, 2016). Марказий Осиёда, шу жумладан, Ўзбекистонда Совет даври қишлоқ хўжалиги сиёсатининг мероси бўлган пахта етиштириш учун кенг кўламли суғориш тупроқ шўрланиши ва чўлланишини кучайтирди (Micklin, 2007). Ушбу тадқиқот Ўзбекистонда қишлоқ хўжалигининг иқтисодий ва экологик муаммоларини тушунишга қаратилган бўлиб, бу муаммоларни енгиш учун амалий стратегияларни ишлаб чиқишга ёрдам беради. Адабиётлар шарҳи. Қишлоқ хўжалиги даромадларни кўпайтириш ва қашшоқликни камайтиришнинг асосий драйверидир. Christiaensen ва Demery (2007) тадқиқотига кўра, қишлоқ хўжалигининг ўсиши бошқа секторларга нисбатан қашшоқликни камайтиришда купроқ аҳамиятга эгадир. Интенсив қишлоқ хўжалиги амалиёти кўплаб ривожланаётган мамлакатларда, шу жумладан, ернинг деградацияси ва тупроқ эрозиясига олиб келди. Тадқиқотлар шуни кўрсатадики, яйловлардан интенсив фойдаланиш, ўрмонларни кесиш ва нотўғри суғориш техникаси бу муаммоларнинг асосий омилларидир (Lal, 2001). Қишлоқ хўжалиги тоза сув ресурсларининг асосий истеъмолчиси ҳисобланиб, суғориш учун сувнинг кўп миқдорда олиниши сув ҳавзалари ва оқар сувларнинг қисқаришига олиб келди. Орол денгизи фожиаси бу ҳудуддаги сувни нотўғри бошқаришнинг экологик оқибатларининг яққол намунасидир (Glantz, 1999). Тупроқ деградацияси ва ер унумдорлигининг пасайиши Ўзбекистонда қишлоқ хўжалик маҳсулотдорлиги ва озиқ-овқат хавфсизлиги учун жиддий муаммолар ҳисобланади. Бу муаммолар тупроқ шўрланиши, эрозия ва иқлим ўзгариши билан кучаймоқда. Тупроқ шўрланиши, хусусан, тупроқ сифатига таъсир қилади ва экин экиш мавсумларини кечиктиради (FAO, 2023; Gomiero, 2016). Gomiero (2016) тупроқ деградацияси, ер етишмаслиги ва озиқ-овқат хавфсизлиги ўртасидаги мураккаб ўзаро боғлиқликни ўрганган. Унинг фикрича тупроқнинг деградациясини камайтириш ва унинг саломатлигини яхшилаш учун барқарор қишлоқ хўжалиги амалиётларини қўллаш зарурлигини таъкидлайди (Gomiero, 2016). 459 Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, may www.e-itt.uz Тадқиқот методологияси. Ушбу тадқиқотда сифат ва миқдорий усуллардан фойдаланилган бўлиб, маълумотлар расмий ҳисоботлар, илмий журналлар ва Ўзбекистонда тупроқ деградацияси ва қишлоқ хўжалиги маҳсулотдорлиги бўйича тегишли тадқиқотлардан тўпланди. Тупроқ унумдорлиги, ўғитлардан фойдаланиш ва ҳосилдорлик тенденцияларини таҳлил қилиш учун статистик воситалардан фойдаланилди. Таҳлил турли хил ўғитлар (органик ва минерал)нинг тупроқ саломатлиги ва унумдорлигига таъсирини ифодалашга қаратилди. Тупроқ деградациясининг турли ҳудудлар ва даврлар бўйича таъсирини баҳолаш учун қиёсий таҳлил ўтказилди. Бу деградация моделларини аниқлаш ва тупроқ муҳофазаси бўйича стратегияларни ишлаб чиқишда ёрдам берди. Таҳлил ва натижалар муҳокамаси. Самарқанд вилояти маҳаллий қишлоқ хўжалик муаммолари ва ечимларини ўрганиш учун case study сифатида танланди. Тадқиқот натижалари асосида Ўзбекистонда тупроқ унумдорлиги ва қишлоқ хўжалиги амалиётларини яхшилаш бўйича тавсиялар ишлаб чиқилди. Булар мувозанатли ўғитлардан фойдаланишни рағбатлантириш, тупроқ саломатлигини мониторинг қилиш ва барқарор қишлоқ хўжалиги техникаларини жорий қилишни ўз ичига олади.БМТнинг Овқат ва қишлоқ хўжалик ташкилоти (FAO) маълумотларига кўра, 1990-йиллар бошига келиб, Ўзбекистонда шамол ва сув эрозияси таъсирига учраган ер майдони 3 миллион гектардан ошган, ва ҳар мавсумда 1 гектар ердан ўртача 80 тонна унумдор тупроқ йўқотилади (FAO, 2022). Бу деградация қишлоқ хўжалик маҳсулотдорлиги, озиқ-овқат хавфсизлиги ва қишлоқ аҳолисининг фаровонлигига салбий таъсир кўрсатади. FAO (2022) томонидан ўтказилган Тупроқнинг деградациясини баҳолаш тадқиқотига кўра, ҳар йили дунё бўйича 6-7 миллион гектар ҳайдаладиган ерлар турли хил деградация шакллари туфайли қишлоқ хўжалигида фойдаланишга яроқсиз бўлиб қолмоқда, ва бу ерларнинг 60% дан ортиғи турли даражада деградацияга учраган (FAO, 202