ОПЫТ ЗАРУБЕЖНЫХ СТРАН ПО ОРГАНИЗAЦИИ МАРКЕТИНГОВОЙ ДЕЯТЕЛЬНОСТИ НА РЫНКЕ ОВОЩНОЙ ПРОДУКЦИИ

Аннотация

In this article, the experience of foreign countries in organizing marketing activities in the market of vegetable products is studied. Directions for using the marketing strategy in the market of vegetable products are based. Key words: vegetables, demand, organic products, supermarket, hypermarket, retail trade. Кириш. Дунё аҳолиси ва озиқ-овқат ва қишлоқ хўжалиги маҳсулотларига талаб ортиб бораётган бир шароитда қишлоқ хўжалиги маҳсулдорлигини ошириш глобал озиқ- овқат маҳсулотларининг етарли ва барқарор таъминланишини кафолатлаш учун асос бўлмоқда. IV SON - APREL, 2024 623-630 623 Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, aprel www.e-itt.uz Жаҳон озиқ-овқат бозори умумий даромади 2022 йилда 8,670 миллиард АҚШ долларини ташкил этди ва 2023 йилдан 2028 йилгача йиллик ўсиш суръати 6,0% га ўсиши кутилиши прогноз қилинган.191 Ўсиш биринчи навбатда COVID-19 пандемиясини карантин чекловлари билан боғлиқ бўлиб, истеъмолчиларнинг озиқ-овқат маҳсулотларига кўпроқ харажатлар, онлайн-озиқ-овқат маҳсулотларини сотиш ҳажми ва истеъмолчиларнинг ўзгарувчилар истеъмоли боғлиқдир. Пандемия истеъмолчиларнинг қутбланишининг пайдо бўлишига олиб келди, бунда баъзи истеъмолчилар қиммат маҳсулотларни сотиб олишга киришдилар. Бундан ташқари, пандемия туфайли уйда пиширишнинг кўпайиши бозор ўсиши учун асосий омил бўлди. COVID-19 пандемияси озиқ-овқат ва чакана савдо саноатини тубдан ўзгартирди. Супермаркетлар ва гипермаркетлар сегменти 2023 йилда бозорда етакчилик қилди ва умумий савдо айланмасининг 64 фоизига тўғри келди. Дунё бўйлаб супермаркет ва гипермаркетларнинг кўплиги унинг катта бозор улушининг асосий омилидир. Бир жойда кўплаб озиқ-овқат ва ичимликларга эга бўлган қулай харид тажрибаси истеъмолчиларни яқин атрофдаги супермаркет ва гипермаркетларга ташриф буюришга ундайдиган асосий омилдир. Бундан ташқари, харидорнинг дўконда харид қилиш одатини таъминлаш учун дўкон эгаси инноватсион маркетинг ва реклама тадбирини таклиф қилмоқда. Супермаркет бизнеси кўп каналли оммавий мерчандайзерлар томонидан рақамлаштиришга олиб келди. Узлуксиз кўп каналли стратегиялар, жаҳон бозорида инқилобий тенденцияларга олиб келди. Ушбу тенденция электрон тижорат ва дўконларни бирлаштириш учун кўплаб корхоналарини сотиб олиш стратегияси билан тезлашди. Адабиётлар шарҳи. Сабзавот маҳсулотлари бозорининг ривожланиши бўйича иқтисодчи олимлар ва мутахассислар ўзларининг тадқиқотларида фикр ва мулоҳазаларини келтириб ўтишган. Улар мева-сабзавот маҳсулотлари бозор тенденцияларининг келиб чиқиш сабаблари, мамлакат иқтисодиётида тутган ўрни ва уларнинг салбий ва ижобий жиҳатларини ўз даврларидаги мавжуд ҳолатлар бўйича кўрсатиб ўтишган. Энгланд ҳамда Зоулар (2020) тадқиқотларида мева-сабзовотлар истеъмолини тарғиб қилишда маркетингни қўллаш тизими таҳлил қилинган. Унда манфаатдор томонларнинг фойда ва зарарлари ўрганилган ва маркетинг самарали бўлган нуқталар белгиланган. Мева-сабзавот маҳсулотлари бозорини ривожлантириш масалалари бўйича Ислам (2020), ўзининг “Сабзавот маркетинги тизимида нархларнинг ўзгариши табиати ва сабаблари” номли мақоласида: “турли маркетинг каналлари орқали фермерлардан турли савдогарларгача бўлган сабзавот нархининг ўзгариш динамикасини тадқиқ этган. Хахаеванинг (2020) тадқиқот ишида мева ва сабзавот маҳсулотларини самарали маркетинг тизими масалалари тадқиқ қилинган. Мамлакатимизнинг етук олимлари ҳам мева ва сабзавот маҳсулотлари бозори бўйича ўзларининг қарашларини тадқиқотларда баён қилганлар. Хусусан, Республикамизда иқтисодиётни эркинлаштириш босқичида мева-сабзавотчилик ва узумчилик фаолияти бозорини ташкил этиш, уларнинг экспорт салоҳиятини оширишда маркетинг стратегияларидан фойдаланишнинг назарий ва амалий жиҳатларини Усмонованинг (2023) илмий ишларида ўрганилган. Муҳитдинованинг (2018) тадқиқот ишида мева-сабзавот ва узум маҳсулотлари бозорининг ривожланиши, маркетинг тизимини такомиллаштириш масалалари тадқиқ қилинган. Шунингдек, Собиров (2021) мева ва сабзавот маҳсулотлари бозорида маркетингдан фойдаланиш йўлларини тадқиқ этган. 191 https://www.statista.com/outlook/io/agriculture/vegetables/worldwide 624 Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, aprel www.e-itt.uz Тадқиқот методологияси. Сабзавот маҳсулотлари бозорида маркетинг фаолиятини ташкил этиш тўғрисидаги ушбу тадқиқотда хорижий мамлакатлар тажрибаси қиёсий таҳлил усулидан фойдаланган ҳолда ўрганилган. Европа сабзавот компанияларининг маркетинг стратегияси тизимли таҳлил қилинган. Бажарилган тадқиқот натижалари орқали тегишли хулоса ва таклифлар ишлаб чиқилган. Таҳлил ва натижалар муҳокамаси. Ривожланган ва ривожланаётган мамлакатларда сабзавот маҳсулоти ички бозор билан бир қаторда экспорт бозорида ҳам сотилади. Ички тақсимотга ишлаб чиқарувчининг ўзи ёки қишлоқда, маҳаллий бозордаги чакана савдо тармоғида тўғридан-тўғри сотиш, шунингдек, минтақалараро улгуржи тузилма орқали сотиш киради. Шу муносабат билан, Жанубий Америкадаги умумий савдонинг 50-60 фоизини ташкил этадиган супермаркет савдоси, Шарқий Осиё (Хитойдан ташқари) ва Жанубий Африкада тобора му