ВОПРОСЫ НАЛОГООБЛОЖЕНИЯ СУБЪЕКТОВ СРЕДНЕГО ПРЕДПРИНИМАТЕЛЬСТВА

Аннотация

The article reveals the concept of medium-sized business in Uzbekistan and some foreign countries, international experiences, norms and mechanisms of taxation of medium-sized business entities. Key words: medium-sized business entities, medium-sized business, category, criterion, tax, economic entity. Кириш. Тадбиркорлик ташаббусларининг фаол қўллаб-қувватланиши, келиб чиқаётган муаммо ва тўсиқларни бартараф этиш бўйича комплекс чоралар кўрилиши натижасида мамлакатимизда ишбилармонлик муҳити яхшиланиб бормоқда. Хусусан, кичик тадбиркорлик субъектларини ривожлантириш орқали ўрта тадбиркорлик субъектларини шакллантириш ва кенгайтиришга жаҳон иқтисодиёти ва Ўзбекистон иқтисодиётида асосий эътибор қаратилмоқда. Бунда Ўзбекистон Республикаси Президентининг тадбиркорлар билан очиқ мулоқотлари ўзига хос ўрин тутади. 422 IV SON - APREL, 2024 422-429 Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, aprel www.e-itt.uz Ўтган мулоқотлар давомида тадбиркорлик субъектлари ривожида муҳим аҳамиятга эга бир қатор ташаббуслар илгари сурилди. Илгари сурилган таклиф ва ташаббуслар ўрта бизнесни ривожлантиришга ҳисса қўшади, солиқ маъмурчилигини соддалаштиради ва бюрократияни йўқ қилишга, юқори даромадли корхоналарни кўпайишига кўмак беради. Ўрта бизнес субъектларини солиққа тортиш масалаларига Ўзбекистон Республикасининг 2023 йил 29 декабрдаги “Солиқ ва бюджет сиёсатининг 2024 йилга мўлжалланган асосий йўналишлари қабул қилинганлиги муносабати билан Ўзбекистон Республикасининг айрим қонун ҳужжатларига ўзгартириш ва қўшимчалар киритиш тўғрисида”ги ЎРҚ-891-сон Қонунида (Қонун, 2023), Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2023 йил 29 декабрдаги “Ўзбекистон Республикасининг «2024 йил учун Ўзбекистон Республикасининг давлат бюджети тўғрисида»ги Қонуни ижросини таъминлаш чора-тадбирлари тўғрисида”ги ПҚ-422-сон қарорида (Қарор, 2023), Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2023 йил 4 сентябрдаги «Аҳолини кичик ва ўрта бизнесга кенг жалб қилишнинг қўшимча чора-тадбирлари тўғрисида»ги ПҚ-366- сон қарорида (Қарор, 2023) ва Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2023 йил 10 ноябрдаги «Кичик ва ўрта бизнесни молиявий қўллаб-қувватлаш тизимини такомиллаштириш чора-тадбирлари тўғрисида»ги ПФ-193-сон Фармонида (Фармон, 2023) ва Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2023 йил 10 февралдаги «Тадбиркорлик субъектларини тоифаларга ажратиш мезонлари ҳамда солиқ сиёсати ва солиқ маъмуриятчилигини янада такомиллаштириш чора-тадбирлари тўғрисида»ги ПФ-21-сон Фармонида алоҳида эътибор берилган (Фармон, 2023). Шунингдек, Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2023 йил 4 сентябрдаги “Ўзбекистон Республикаси Президентининг тадбиркорлар билан 2023 йилдаги очиқ мулоқотида белгиланган вазифаларни амалга ошириш чора-тадбирлари тўғрисида”ги ПҚ-292-сон қарорида ўрта бизнесни барқарор иқтисодий ўсиш гаровига айлантириш белгилаб берилган (Қарор, 2023). Адабиётлар шарҳи. Мавзуга оид адабиётларни таҳлил этиш жараёнида мазкур соҳа юзасидан кўплаб хорижий ва маҳаллий иқтисодчи олимлар ўз илмий ишларида фикрлар бериб ўтишганлиги ўрганилди. Хорижий иқтисодчи олимларнинг фаолиятини ўрганиш асносида швейцариялик олимлар Amelia Santos-Paulino, Claudia Trentini ва Hamidreza Bakhtiarizadehларнинг (2023) биргаликдаги Бирлашган миллатлар ташкилотининг Савдо ва ривожланиш Конференцияси (UNCTAD) 2023 йилда нашр этилган “Кичик ва ўрта бизнес интернационализацияси: янги йўналишлар” номли мақоласида, жаҳон иқтисодиёти глобаллашувининг ўрта бизнес субъектларига таъсири ҳақидаги Лю Сяомэйнинг (2014) “Жаҳон иқтисодиётининг глобаллашуви шароитида кичик ва ўрта бизнес” номли илмий ишида кичик ва ўрта бизнеснинг мамлакат иқтисодиётидаги ўрни, уларни инвестицион маблағлар билан таъминлаш зарурати, муваффақиятсизликка олиб келувчи сабаблар, Россия Федерацияси иқтисодиётидаги кичик ва ўрта бизнеснинг ўрни ҳақида Юрий Крупновнинг (2024) “Замонавий Россия иқтисодиётида кичик ва ўрта бизнеснинг роли тўғрисида”ги мақоласида ўрта бизнеснинг ўрнини аниқлаш бўйича бир қанча мезонлар келтирилган. Евроосиё иқтисодий комиссиясининг “Тадбиркорликни ривожлантириш, кичик ва ўрта бизнес салоҳиятини очиш учун қулай рақобат муҳитини шакллантириш бўйича таклифлар тўғрисида ҳисобот”ида 2025 йилгача ўрта бизнесни ривожлантириш бўйича бир қанча давлатлар кесимида таклифлар берилган (Ҳисобот, 2021). Вера Баринова ва Степан Земцовларнинг (2019) ҳамкорликдаги “Кичик ва ўрта корхоналарнинг миллий иқтисодиётдаги ролини халқаро қиёсий таҳлил қилиш: 423 Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, aprel www.e-itt.uz статистик тадқиқот” мавзусидаги мақоласида Россия ва бошқа мамлакатларда кичик ва ўрта корхоналар секторининг ривожланиш даражаси таққосланган. Ўзбекистон маҳаллий олимларидан профессор Дилдора Таджибаеванинг (2019) Осиё тараққиёт банки тадқиқот институтида нашр этилган “Ўзбекистонда кичик ва ўрта бизнесни молиялаштириш: муаммолар ва имкониятлар” номли мақоласида Ўзбекистон иқтисодиётининг 2030 йилга бориб юқори даромадли мамлакатга айланиш истиқболлари, кичик ва ўрта бизнеснинг глобал иқтисодиёт қиймат занжири