Влияние развития процессов специализации на эффективность малого бизнеса

Аннотация

The article discusses the theoretical and methodological foundations of assessing the level of industry specialization of small businesses. A methodology has been developed for determining the main directions of increasing the level of industry specialization of small businesses in terms of increasing competition in the industry. The source of information and the procedure for calculating indicators for use in this technique are given. Based on the statistical data for 2019, the possibilities of improving and increasing the efficiency of the processes of sectoral specialization of small businesses in Uzbekistan are determined. Keywords: small business, specialization, industry, competition, rate of return, efficiency. Ўзбекистонда тадбиркорлик фаолиятини тадқиқ этиш орқали уларнинг мақсадга муво- ривожлантиришда қулай муҳит яратиш билан фиқ тарзда амалга ошишига таъсир кўрсатувчи боғлиқ муаммоларни ҳал этишга алоҳида иқтисодий механизмларни таркиб топтириш эътибор қаратилмоқда. «Ислоҳотларимиз нати- муҳим ҳисобланади. жасида ўтган йили 93 мингта ёки 2018 йилга Ихтисослашув жараёнларининг ривожла- нисбатан қарийб 2 баробар кўп янги тадбир- ниши – бу иқтисодиётнинг қайси тармоғида корлик субъектлари ташкил этилди. Жаҳон кўпроқ иқтисодий ресурслар тўпланмоқда; бу банкининг “Бизнес юритиш” рейтингида 7 қандай кучлар таъсири остида рўй бермоқда; поғона кўтарилиб, бизнесни рўйхатга олиш қайси тармоқлар кенгаймоқда, қайсиларида кўрсаткичи бўйича дунёнинг 190 та давлати стагнация, қайси биларида эса қисқариш рўй орасида 8-ўринни эгалладик ва энг яхши бермоқда деган саволларга жавобни намоён ислоҳотчи давлатлар қаторидан жой олдик»[1]. этувчи жараён ҳисобланади. Кичик бизнес Бундан кўринадики, мамлакатимизда бизнес корхоналаридаги ишлаб чиқариш жараёнлари муҳитни яхшилаш, тадбиркорлик субъектлари ихтисослашувининг ривожланиши ўз навбати- сонини кўпайтириш орқали ижтимоий-иқти- да улар фаолиятининг самарадорлигига таъсир содий тараққиётнинг асосларини таъминлашга кўрсатади. Мазкур таъсирни ўрганиш ва баҳо- эришилмоқда. Ҳозирда Ўзбекистонда кичик лаш учун кичик тадбиркорлик фаолияти сама- бизнес субъектларининг иқтисодиёт тармоқла- радорлигининг умумий жиҳатларига тўхталиб ри бўйича ихтисослашув жараёнлари учун ўтиш лозим. муайян даражада беқарорлик хослиги кузатил- Yosef кичик бизнес фаолияти кўрсаткич- моқда; аксарият ҳолатларда айрим тармоқлар- ларининг икки турига тўхталиб ўтади. да юқори самарадорликни таъминлаш учун Кўрсаткичларнинг биринчи тури – бу ки- зарур кичик бизнес корхоналарининг улуши чик бизнес фаолиятининг мутлақ кўрсаткич- етарли бўлмагани ҳолда, бошқа бир тармоқлар- лари ёки унинг фаолияти натижадорлиги. Улар да мазкур корхоналар улушининг меъёридан кичик бизнеснинг қандайдир вақт оралиғидаги ортиши натижасида рақобат даражаси кучайи- мутлақ миқдорларда ифодаланган фаолияти- ши ҳамда ўртача фойда меъёри пасайишига нинг натижасини кўрсатади. Масалан: олиб келмоқда; кичик бизнес корхоналарининг - ишлаб чиқарилган ёки сотилган маҳ- тармоқлар бўйича ихтисослашув жараёнларини сулот ҳажми; Иқтисодиёт ва таълим / 2020 № 5 119 КИЧИК БИЗНЕС ВА ХУСУСИЙ ТАДБИРКОРЛИК - маҳсулот ишлаб чиқариш ёки сотишдан - маҳсулот бирлигини сотишга қилинган олинган фойданинг турли кўринишлари; реклама қиймати ва бошқ. - иш фаолиятида банд бўлган ходимлар Кичик бизнес фаолияти мутлақ кўрсат- сони ва уларнинг меҳнатига ҳақ тўлашга сарф- кичлари бизнес фаолиятининг умуман миқёс- лар; лилигини ифодалайди. Кичик бизнес фаолияти - маҳсулот таннархи; самарадорлигининг нисбий кўрсаткичлари эса - киритилган инвестициялар ҳажми; мазкур натижага қандай сарф-харажатлар эва- - корхонанинг ижарага, маҳсулот транс- зига эришилганини кўрсатади. портировкасига ва бошқаларга сарф-харажат- Агар бизнес фаолиятининг ўсиши унинг лари 2. самарадорлиги ошиши билан бирга бормаса Бундан кўринадики, кичик бизнес фао- (экстенсив ўсиш), у ҳолда умумий ҳолда мазкур лиятининг мутлақ кўрсаткичларини ўз мазму- фаолият сифатининг пасаётганлигини кўрсата- нига кўра икки асосий гуруҳга ажратиш мум- ди. Бундай ўсиш турида бизнес фаолияти катта кин: рискка дучор бўлади. 1) иқтисодий ресурс турлари сарфи; Агар бизнес фаолиятининг ўсиши билан 2) иқтисодий фаолият натижалари. унинг самарадорлиги ошиб борса (интенсив, Юқорида қайд этиб ўтилган кўрсаткич- сифат ўсиши), у ҳолда бизнесни ташкил қилиш лар турли бизнес фаолиятларида турлича аҳа- даражаси ҳам, ишлаб чиқариш жараёнлари мият касб этиши мумкин. Масалан, ишлаб чиқа- сифати ҳам, бизнесни бошқариш сифати ҳам риш аҳамиятидаги бизнес билан савдо-тижорат ўсади. ва хизмат кўрсатиш бизнеси кўрсаткичлари Демак, юқоридагилардан кўринадики, мазмунан бир-биридан фарқ қилади. Шунга бизнес фаолиятида ҳар қандай сарф-харажат кўра ҳар бир кичик бизнес корхонаси томони- билан эришилган эмас, балки энг кам харажат- дан ўзи учун муҳим бўлган бир неча (2-4 та) лар орқали эришилган натижа муҳим ҳисобла- кўрсаткичларни ажратиб олиш ва доимий ра- нади. вишда назорат қилиш мақсадга мувофиқ ҳисоб- Бироқ, шу ўринда бир истисно ҳолат