KATTA HAJMDAGI IOT MA’LUMOTLARINI UZATISH UCHUN PROTOKOLLAR SAMARADORLIGINI BAHOLASH

Аннотация

This thesis is devoted to the issues of efficient transmission of large volumes of data in modern Internet of Things (IoT) systems. IoT devices collect and transmit millions of data every day, so the efficiency of protocols is critical. The benchmark examines IoT network protocols such as MQTT, CoAP, and HTTP, and benchmarks to evaluate their energy consumption, throughput, latency, and coverage. The challenges that arise in the process of transferring large amounts of data and the proposed solutions for solving them - data reduction, grouping and compression - are highlighted. The results of the experimental studies carried out within the study are determined by comparing the effectiveness of each protocol. This thesis ends with recommendations for the future development and efficiency of IoT protocols. The results offer important practical experiences for improving the efficiency of IoT systems and serve as a basis for research in the field. Key words:: IoT (Internet of Things), big data, protocols, efficiency, energy saving, network protocols, IoT systems, data transmission, technological development.. 1. Kirish. Katta hajmdagi IoT (Internet of Things) ma’lumotlarini uzatish zamonaviy texnologiyalar va tarmoqlarni talab qiladi. IoT qurilmalari har kuni millionlab ma’lumotlarni to‘playdi va uzatadi. Ushbu tezisda IoT protokollarining samaradorligini baholash, ayniqsa katta hajmdagi ma’lumotlar kontekstida, chuqur o‘rganiladi. 118 YOSH OLIMLAR ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI in-academy.uz/index.php/yo 1. IoT Protokollari IoT tizimlarida ma’lumotlarni uzatish uchun bir qator protokollar mavjud. Ular orasida: MQTT (Message Queuing Telemetry Transport): Energiyani tejaydigan, ochiq standart bo‘lgan protokol bo‘lib, kichik hajmdagi ma’lumotlarni uzatish uchun mo‘ljallangan. CoAP (Constrained Application Protocol): Resurslarni cheklangan qurilmalar va tarmoqlar uchun moslashtirilgan, HTTP ga o‘xshash protokol. HTTP (Hypertext Transfer Protocol): Internetdagi eng keng tarqalgan protokol, lekin IoT uchun samarali emas, chunki u yuqori energiya sarfi va kechikish keltirib chiqarishi mumkin. 2. Baholash Mezoni IoT protokollarining samaradorligini baholash uchun bir qator mezonlar mavjud: Energiya sarfi: Protokolning energiya tejamkorligi IoT qurilmalarining uzoq muddatli ishlashiga ta’sir qiladi. Uzatuvchanlik: Protokolning ma’lumotlarni uzatish tezligi va samaradorligi. Kechikish: Ma’lumotlar uzatilishi vaqtida yuzaga keladigan kechikish darajasi. Qamrov: Protokolning qamrov maydoni va uzatish masofasi. 3. Katta Hajmdagi Ma’lumotlarni Uzatish IoT tizimlarida katta hajmdagi ma’lumotlarni uzatish qiyinchiliklarni keltirib chiqaradi. Ushbu jarayonni samarali amalga oshirish uchun quyidagi yondashuvlar taklif etiladi: Ma’lumotlarni qisqartirish: Katta ma’lumotlarni uzatishdan avval ularni qisqartirish va optimallashtirish. Ma’lumotlarni guruhlash: Ma’lumotlarni guruhlash orqali uzatish samaradorligini oshirish. Ma’lumotlarni siqish: Siqish algoritmlaridan foydalanish, masalan, gzip yoki LZ4. 4. Eksperimental Tadqiqot Tadqiqot doirasida bir qator tajribalar o‘tkaziladi: Protokolni tanlash: Har bir protokolning ishlashini tahlil qilish uchun turli sharoitlar va muhitlar tanlanadi. Natijalarni tahlil qilish: Tajribalar natijalari asosida har bir protokolning samaradorligi baholanadi. Taqqoslash: Protokollarni o‘zaro taqqoslash va qaysi biri eng samarali ekanligini aniqlash. 5. Natijalar va Muammolar Tadqiqot natijalari IoT protokollari orasida katta hajmdagi ma’lumotlarni uzatish uchun eng samarali protokollarni aniqlashga yordam beradi. Shuningdek, ma’lumotlarni uzatishda yuzaga keladigan muammolar va ularni hal qilish usullari ko‘rib chiqiladi. Xulosa Ushbu tezis IoT tizimlarida katta hajmdagi ma’lumotlarni uzatishdagi muhim masalalarni yoritadi. Tadqiqot davomida turli IoT protokollari, jumladan MQTT, CoAP va HTTP, ularning samaradorligi, energiya sarfi, uzatuvchanlik, kechikish va qamrov kabi mezonlar asosida tahlil qilindi. O‘tkazilgan eksperimental tadqiqotlar natijalari, har bir protokolning o‘ziga xos afzalliklari va kamchiliklarini ko‘rsatdi. Masalan, MQTT protokoli energiya samaradorligi bilan ajralib turadi, ammo katta hajmdagi ma’lumotlar uchun uzatuvchanlikda cheklovlarga ega. CoAP esa resurslarni cheklangan muhitlarda samarali ishlaydi, ammo kechikish masalalari mavjud. Katta hajmdagi ma’lumotlarni uzatishda samaradorlikni oshirish uchun ma’lumotlarni qisqartirish, guruhlash va siqish strategiyalarining qo‘llanilishi muhim ahamiyatga ega. Ushbu yondashuvlar, ma’lumotlarni uzatish jarayonini optimallashtirishga yordam berishi va tarmoq yukini kamaytirishi mumkin. Natijalar shuni ko‘rsatdiki, IoT protokollarining samaradorligini baholash va takomillashtirish, IoT tizimlarining kelajagi uchun muhimdir. Ushbu tadqiqot, IoT sohasida protokollarni rivojlantirish va optimallashtirish uchun asos bo‘lib xizmat qiladi, shuningdek, amaliy tavsiyalar va yechimlar taqdim etadi. Kelajakda, IoT tizimlarining samaradorligini o