SITRUS MEVALARINING O‘ZBEKISTON IQTISODIYOTIDAGI O‘RNI: MANDARIN MISOLIDA TAHLIL

Аннотация

The paper examines the issues of using the unique properties of citrus fruits in all aspects of our country, expanding the range of juicy, aromatic, expensive fruits known throughout the world, and establishing development factors. Keywords: Citrus fruits, tangerines, agricultural development, export products, agriculture, food security, agro-industrial complex. Bog‘dorchilik qishloq xo‘jaligi ishlab chiqarishining bir tarmog‘i sifatida mevali daraxtlarning mavjud ko‘p yillik turlarini yetishtirish bilan shug‘ullanadi. Asosan bu sanoatning maqsadi aholi uchun oziq-ovqat va qayta ishlash sanoati uchun xom ashyo sifatida meva va rezavorlar ishlab chiqarishdir. Mahalliy meva turlarini ko‘paytirish serxosil navlarini yaratish maqsadida olimlarimiz tamonida anchayin tadqiqotlar o‘tqazilib albatta samarasi anchayin tez ko‘zga tashlandi desak mubolag‘a bo‘lmaydi. Hozirgi vaqtga kelib olimlarimiz sitrus mevalari va ularni yurtimiz sharoitida yetishtirish, serxosil navlarini chatishtirib eksport va import salohiyatiga yetqazish o‘stida faoliyat olib borishmoqda. Sitrus mevalari yuqori ta'mga va dorivor xususiyatlarga ega. Ularda inson tanasi uchun foydali bo‘lgan shakar kislotalar, mineral tuzlar, vitaminlar, oqsillar va efir moylari mavjud bo‘lib, subtropik ekinlarga apelsin, limon, mandarin banan kivi va boshqa mevalarni o‘zida mujassam etadi va oziq-ovqat va ovqatlanishda muhim o‘rin egallaydi. Sitrus mevalarini nafaqat yangi, balki qayta ishlangan shaklda ham iste'mol qilish mumkin masalan sharbatlar, kompotlar, murabbo va spirtli ichimliklar. Sitrus mevalari tarkibidagi ahamiyatga ega minerallar inson uchun katta ahamiyatga ega. Mineral tuzlar va mikroelementlar (temir, marganets, yod), inson tanasining normal rivojlanishi va ishlashi uchun ahamiyatli sanaladi. Sitrus mevalaridagi vitaminlar (B, B2, PP, C) manbai sifatida qimmatlidir, ularning oziq-ovqatda etishmasligi jiddiy kasalliklarga olib keladi. Shu sababli sitrus mevalari vitaminlar va mikroelementlarning tarkibi tufayli kasalliklarning oldini olishda muhum rol o‘ynaydi va ularning ba'zilari tibbiyotda dorivor manba sifatida tan olingandir. Hozirgi vaqtda MDH davlatlarining turli mintaqalarida sitrus mevalari o‘sadi, ayrimlari yovvoyi ko‘rinishda bo‘lsa ayrimlari madaniylashgan tartibda 110 YOSH OLIMLAR ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI in-academy.uz/index.php/yo tarqalgandir. Yovvoyi ko‘rinishda o‘chraydigan meva va rezavor o‘simliklarning 100 ga yaqin turlari mavjud bo‘lib, madaniylashgan jarayondagilari 60 tagachasi ma'lum, shulardan 12-15 turi keng tarqalgan. Sanoat ahamiyatiga ega sitrus mevalar guruhiga asosan, apelsin, mandarin, limon, greyfurt va sitronlarni o‘z ichiga oluvchi issiqlikka va juda kam sovuqqa chidamli sutropik mevalar hisoblanadi. Dunyo bo‘ylab eng keng tarqalgan meva toifalaridan biri sifatida sitrus mevalari uzoq vaqtdan beri tadqiqotchilarni qiziqtirib kelmoqda, tadqiqotchi olim A.F.Jafarov tadqiqotiga koʻra sitrus mevalari turli vaqtlarda pishadi. Turiga, qishloq xo‘jaligi texnologiyasiga va zonasiga qarab yetishtiriladi deydi. Sitruschilikning yuqori rentabelligi baland tog‘li hududda boshqa mevali ekinlar yetishtirish, chorvachilik va kartoshkachilik bilan bir qatorda qishloq xo‘jaligining muhim tarmog‘iga aylanishi mumkinligini ko‘rsatadi. Buning uchun asosiy vazifa sifatida texnologik jarayonli omillarning keng manoda hissasi beqiyos. iqlim o'zgarishiga qulay iqtisodiy moslashish / ekstremal biologik xilma-xillikni sharoitlar yaratish va ob-havo hodisalari va saqlash/ko'paytirish ularga moslashtirish ularning ta'siri iqlim o'zgarishidagi turli xil vaziyatlarga ishlab chiqarishni qo'shimcha choralar oshirish tayyorlash 1-rasm. Sitrus mevalarni yetishtirishda texnologik jaroyonlarning joriy etishning asosiy maqsad va vazifalari Sitrus mevalarnini yetishtirishning yana bir omillaridan biri texnologiya doirasida amalga oshirilgan SLM faoliyatini yuksaltirishdan iborat bo‘lib, sitrus mevlarini asosan ekiladigan iqlimni iloji boricha harorat hususiyatlariga moslash muhum sanaladi. Biologik xilma xilligini saqlashda asosan o‘simlik organizmning murakkabligi, oʻz funksiyalarini oʻzi sozlash qobiliyati va ulardan har tomonlama foydalanish imkoniyatini aks ettiruvchi biologik jihatlarini saqlash bilan farqlanadi. Sitrus mevalari biz bilganimizdek issiq iqlim vakillari sanalishadi. Agar to‘g‘ri sharoit yaratilmasa o‘simlik nobut bo‘lishi mumkin, har hil holatdagi o‘zgarishlarga to‘g‘ri darajadagi omillar qo‘llanilsa sitrus mevasi hosili ya’na bir barobar oshishiga olib keladi. Sitrus mevalarining o‘ziga xos hususiyatlaridan biri shundaki, Sitrus daraxtlari bir vaqtning o‘zida meva va gul beradi, ya'ni ularni butun yil davomida yig‘ib olish mumkin. O‘rim-yig‘imning asosiy vaqti - kuz va qish. Sitrus daraxtlarini parvarishida kimyo texnologiyalaring ahamiyati katta bo‘lib, texnologiyadan ko‘zlangan maqsad olis tog‘li hududlar hamda chekka manzillar aholisini mahalliy sitrus mevalari bilan ta’minlash va shu 111 YOSH OLIMLAR ILMIY-AMALIY KONFE