ZAMONAVIY TILSHUNOSLIKDA POLIPREDIKATIV BIRLIKLAR

Аннотация

Ushbu maqolada zamonaviy tilshunoslikda polipredikativ birliklar o‘rganilishi to‘g‘risida so‘z boradi. Zamonaviy tilshunoslikda sintaksisni o‘rganish, xususan, gaplar qanday tuzilganligi - inson tilining murakkabligi va o‘zgaruvchanligi haqida muhim tushunchalarni ochib berdi. Muhim sintaktik birliklar orasida qo‘shma gaplar yoki polipredikativ birliklar hal qiluvchi ahamiyatga ega. Ushbu maqolada polipredikativ birliklar tushunchasi, ularning belgilovchi xususiyatlari va sintaktik nazariyadagi ahamiyati ko‘rib chiqiladi. Kalit so‘zlar: Polipredikativ birliklar, Qo‘shma gaplar, Sintaksis, Til tuzilishi, Predikativ birliklar Zamonaviy tilshunoslik sohasida sintaksisni o‘rganish - gaplar qanday tuzilganligi - inson tilining murakkabligi va o‘zgaruvchanligi haqida muhim tushunchalarga olib keldi. Asosiy sintaktik birliklar orasida polipredikativ birliklar deb ham ataladigan qo‘shma gaplar asosiy rol o‘ynaydi. Bitta predikativ birlikdan tashkil topgan sodda gaplardan farqli o‘laroq, qo‘shma gaplar o‘xshash predikativ tuzilishga ega bo‘lgan ikki yoki undan ortiq bo‘laklarni birlashtirib yasaladi. Ushbu ko'p qirrali konstruktsiya bir jumla ichida yanada murakkab g‘oyalar va munosabatlarni ifodalash imkonini beradi va tillar nozik ma’nolarni yetkazish uchun foydalanadigan murakkab mexanizmlarni namoyish etadi. Qo‘shma gaplarning muhim jihati ularning ko‘p predikativ bo‘laklarni uyushiq yaxlitlikka birlashtira olish qobiliyatidir. Bu integrasiya sintaktik moslashuvning murakkab mexanizmini o‘z ichiga oladi, alohida komponentlarning birgalikda uyg‘un ishlashini ta’minlaydi. Ushbu mexanizmlarni o‘rganish tildan foydalanishga asoslangan kognitiv jarayonlar va kommunikativ ehtiyojlarni qondirish uchun lingvistik tuzilmalarning rivojlanish usullari haqida qimmatli tushunchalarni beradi. Masalan, 1980 yilgi “Rus tili grammatikasi”da murakkab jumla “grammatik jihatdan tuzilgan ikki yoki undan ortiq sodda gaplarning birikmasi” deb ta’riflangan. Xuddi shunday maktab darsliklarida “Murakkab gap ikki yoki undan ortiq sodda gaplardan tashkil topgan gapdir” deb yozilishi mumkin. Bu ta’riflar o‘ziga xos qarama- qarshilikni aks ettiradi, uni birlik tegishli bo‘lgan o‘ziga xos sintaktik jihatni aniqlash orqali hal qilish mumkin, bu farqni birinchi marta V.A. Beloshapkova o‘z tadqiqotlarida keltirib o‘tgan. Unga ko‘ra formal-grammatik (konstruktiv) nuqtai nazardan qaraganda, murakkab gap o‘zining sintaktik tuzilishida sodda gapga qarama-qarshi qo‘yadi. Oddiy gapning belgilovchi xususiyati uning predikativligi, murakkab gap esa ikki yoki undan ortiq predikativ birlikdan iborat. Shunday qilib, murakkab gap oddiy gap bilan monopredikativ birlikka nisbatan polipredikativ birlik sifatida qarama-qarshi qo‘yiladi. Binobarin, murakkab jumla - bu sintaktik birlik bo‘lib, uning tarkibiy qismlari predikativ birliklar bo‘lib, sintaktik bog‘lanish va munosabatlar bilan birlashadi. Qo‘shma gap yoki so‘z birikmasi ham sintaktik birlik sifatida sodda gapga qarama- qarshidir. Rozental va Telenkovalar (1997) qo‘shma gapni “ma’no, qurilish va ohang birligini tashkil etuvchi sodda gaplarga o‘xshash ikki yoki undan ortiq bo‘laklardan tashkil topgan gap” 24 deb ta’riflaydilar[2]. Bu ta’rif qo‘shma gapning mohiyatan sodda gaplarning grammatik jihatdan to‘g‘ri birikmasi ekanligini ta’kidlaydi. Beloshapkova qo‘shma gapning sodda gapdan o‘zining sintaktik tuzilishiga ko‘ra farqlanishini yanada aniqlab, so‘z birikmasi ma’no va ohang bilan bog‘langan sodda gaplar tizimi bo‘lib, yagona sintaktik birlik hosil qiladi. Oddiy va qo‘shma gaplar o‘rtasidagi asosiy farq ularning predikativ birliklarida yotadi. Oddiy gap monopredikativ bo‘lib, faqat bitta predikativ birlikni o‘z ichiga oladi, ibora esa ko‘p predikativ birliklarni o'z ichiga oladi. Akademik V.Vinogradovning fikricha, gap kommunikativ birlik bo‘lganligi uchun so‘z birikmasi bilan gap o‘zaro bir-biridan tubdan farq qiluvchi sintaktik birliklardir, gap esa birinchi navbatda kommunikativ vazifani bajaradi. Qo‘shma gaplar ichidagi sintaktik moslashuv bir nechta predikativ birliklarning murakkab integrasiyasini o‘z ichiga oladi, bu esa har bir komponentning murakkab ma’no va munosabatlarni ifodalash uchun yaxlit ishlashini ta’minlaydi. Polipredikativ birliklarning xususiyatlari Ko‘p predikativ birliklar har birining o‘z predmeti va predikati bo‘lgan bir nechta gaplarni yagona birlashgan strukturaga bog‘lash qobiliyati bilan ajralib turadi. Bunga turli sintaktik mexanizmlar, masalan, muvofiqlashtirish va bo'ysunish orqali erishiladi. Muvofiqlashtirish bir xil sintaktik mavqega ega bo‘laklarni “va” yoki “lekin” kabi bog‘lovchilar yordamida bog‘lashni o‘z ichiga oladi, bo‘ysunish esa tobe bog‘lovchini mustaqil bo‘lak bilan bog‘laydi, ko‘pincha “chunki” yoki “garchi” kabi tobe bog‘lovchilardan foydalanadi. Muvofiqlashtirish: Misol: “U bozorga bordi va u meva sotib oldi.” Bu yerda ikkita mustaqil gap birlashtirilib, ularning har biri o‘ziga xos predikativ birlikka ega. Bo'ysunish: Misol: “U bozorga bordi, chunki