ВЛИЯНИЕ ЧИСЛЕННЫХ ПАРАМЕТРОВ НА МАКРОЭКОНОМИЧЕСКИЕ ПОКАЗАТЕЛИ НА ПРИМЕРЕ ЗАРУБЕЖНЫХ СТРАН

Аннотация

In the article, an innovative study was conducted in foreign countries, using advanced econometric models of the analysis of the influence of digital parameters on macroeconomic indicators. The influence of numerical parameters on the GDP per capita of foreign countries was analyzed and 21-year indicators of the data of the World Bank (https://data.worldbank.org/) were used. Since the research data are based on multivariate time series, econometric equations were developed using autoregressive distributed lag ARDL (Autoregressive distributed lag) model. The results of the study showed that digital parameters in these regions showed a significant impact, showing a direct positive correlation with macroeconomic indicators. Keywords: GDP, GDP per capita, macroeconomic indicators, regional infrastructure, numerical parameters, econometric modeling, simulation model, information technology. Кириш. 21 асрда рақамли технологияларнинг кенг тарқалиши инсон ҳаётининг деярли барча жабҳаларида, жумладан, иқтисодий жараёнларда ҳам инқилоб қилди. Рақамли технологияларнинг турли тармоқларга интеграциялашуви макроиқтисодий кўрсаткичларга сезиларли таъсир кўрсатиб, тармоқлар фаолияти ва ривожланишини қайта шакллантиради. Рақамлаштириш бутун дунё бўйлаб заруратга айланди, замонавий ахборот-коммуникация технологиялари келажакда саноат ишлаб чиқаришида ҳал қилувчи роль ўйнайди (Chenic, 2023). Илмий тадқиқотлар шуни кўрсатдики, рақамли трансформация меҳнат унумдорлиги, қўшилган қиймат, товар ва хизматлар экспорти каби макроиқтисодий ўзгарувчиларга ижобий таъсир кўрсатади (Tudose, 2023; Tu, 2022). Янги авлод ахборот-коммуникация технологиялари АКТ миллий иқтисодиёт тармоқларининг интеграциялашувига ёрдам беради ва иқтисодий ўсишга ёрдам беради (Mottaeva, 2023; Махмудов, 2022). Ривожланаётган технологияларга асосланган рақамли иқтисодиёт жамият, саноат ва корхоналарни ўзгартириш ва модернизация қилишга олиб келади, барқарор иқтисодий ривожланишга ҳисса қўшади (Martin, Sangiorgio, 2022). Рақамли технологияларни ишлаб чиқариш соҳасида тижоратлаштириш маҳсулдорликни оширади, интеллектуал салоҳиятни рўёбга чиқариш имконини беради ва рақобатдош устунликни таъминлайди. Рақамли технологияларнинг ЯИМ ўсиши, бандлик, миллий даромад, бюджет даромадлари ва инфляция каби асосий макроиқтисодий кўрсаткичларга таъсири ортиб бориши шулар жумласидандир. Рақамли технологиялар замонавий даврда иқтисодий ўсишнинг ҳаракатлантирувчи кучига айланиб, саноат тармоқларини рақамлаштириш асосида бозор имкониятларини кенгайтириб, самарадорликни оширмоқда ва инновацияларни тезлаштирмодқа. Электрон тижорат платформалари, рақамли тўлов тизимлари ва онлайн бозорлар глобал савдони оптималллаштиришда ва корхоналарга янги бозорларга киришга имконият яратмоқда. Бинобарин, рақамли технологияларнинг интеграцияси юқори самарадорлик ва ЯИМ ўсишига замин яратмоқда. Ривожланган рақамли инфратузилмага эга мамлакатлар тез-тез кучлироқ иқтисодий кенгайишни бошдан кечирмоқда, бу рақамли тайёрлик ва ЯИМ ўсиш суръатлари ўртасидаги боғлиқликдан далолат беради. 365 Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, mart www.e-itt.uz Адабиётлар шарҳи. Рақамли технологияларнинг макроиқтисодий кўрсаткичларга таъсири бўйича кўплаб хорижли олимлар томонидан тадқиқотлар олиб борилган. Хусусан, A. Ченик, Тудозе ҳамда Aлександровaлар (2023) томонидан олиб борилган илмий тадқиқотларида рақамли технологиялар ялпи ички маҳсулот ўсиши, бандлик, миллий даромад, бюджет даромадлари ва инфляция каби асосий макроиқтисодий кўрсаткичларга сезиларли таъсир кўрсатишини таъкидлаб ўзтган (Chenic, 2023; Aleksandrova, 2022). Тадқиқотлар шуни кўрсатадики, рақамлаштириш ва ҳосилдорлик, қўшилган қиймат ва экспорт ўртасида ижобий боғлиқлик мавжуд (Mshvidobadze, 2022; Махмудов, 2023). Эконометрик таҳлил шуни кўрсатадики, Тармоқ тайёргарлиги индекси (ТТИ) аҳоли жон бошига тўғри келадиган ЯИМга ижобий ва сезиларли таъсир кўрсатади (Mshvidobadze, 2022; Махмудов, 2023). Бундан ташқари, рақамли технологияларнинг иқтисодий ўсишга потенциал таъсирини тўлиқ амалга ошириш учун аҳолининг рақамли трансформацияга тайёрлиги муҳимлигини алоҳида аҳамиятга эга. Таниқли олимлар И. Котелникова ҳамда Е.М. Соломонларнинг фикрича ахборот- коммуникация технологияларини ривожлантириш иқтисодиёт ва жамиятнинг барча жабҳаларида рақамлаштириш жараёнларини фаоллаштириш ва ялпи ички маҳсулот ҳажмини ошириш учун катта истиқболга эгадир. (Kotelnikova, 2022; Edna Maeyen, 2020). Рақамли технологияларнинг ижтимоий-иқтисодий ривожланиш даражасига таъсири яққол кўриниб турибди, чунки у электрон ҳукумат, электрон бизнес ва электрон тижоратни шакллантиришга олиб келади (Tashbaev, 2023). АКТни ривожлантиришга ажратилаётган маблағларнинг камлиги ва камайиши корхоналарда рақамлаштириш жараёнига тўсқинлик қилмоқда, бироқ бу ҳаражатларнинг кўпайиши тенденцияси кузатилмоқда (Balazs, 2019; Махмудов, 2022). Иқтисодий тармоқлар вакиллари ахборот-коммуникация технологияларини ривожлантиришдан манфаатдор бўлиб, рақамлаштириш жараёнларини қўллаб- қувватлаш ва рақамл