ОЦЕНКА КОММЕРЧЕСКИХ БАНКОВ ЗАТРАТНЫМ ПОДХОДОМ

Аннотация

Мақолада тижорат банкларини хусусийлаштириш жараёнида харажат ёндашувида баҳолашнинг аҳамияти ўрганилган ва бу ёндашув усуллари асосида банкларни қиймати баҳоланган. Мақолада харажат ёндашувида халқаро амалиётда қўлланиладиган усулидан мамлакатимизда қўллаш истиқболлари тадқиқ қилиниб, тадқиқотда анализ ва синтез, қиёсий ва селектив танлаб тадқиқ қилиш ҳамда гуруҳлаш усулларидан фойдаланилган. Калит сўзлар: капитал, фойда, рентабеллик, бозор қиймати, баҳолаш, харажат ёндашуви, ортиқча фойда усули, соф активлар усули, ликвидацион қиймат. ОЦЕНКА КОММЕРЧЕСКИХ БАНКОВ ЗАТРАТНЫМ ПОДХОДОМ PhD Зуннунова Хулкар Мухторовна Ташкентский международный университет Кимё Аннотация. В статье рассматривается значение оценки затратного подхода в процессе приватизации коммерческих банков и оценивается стоимость банков на основе методов этого подхода. В статье рассматриваются перспективы использования метода, используемого в международной практике, в затратном подходе в нашей стране, а также в исследовании используются методы анализа и синтеза, сравнительного и выборочного исследования, группировки. Ключевые слова: капитал, прибыль, рентабельность, рыночная стоимость, оценка, затратный подход, метод избыточных прибылей, метод чистых активов, ликвидационная стоимость. EVALUATING COMMERCIAL BANKS IN THE COST APPROACH PhD Zunnunova Hulkar Mukhtorovna Kimyo International University in Tashkent Annotation. The article discusses the importance of assessing the cost approach in the process of privatization of commercial banks and estimates the cost of banks based on the methods of this approach. The article discusses the prospects for using the method used in international practice in the cost approach in our country, and also uses methods of analysis and synthesis, comparative and sampling research, and grouping in research. Key words: capital, profit, profitability, market value, valuation, cost approach, excess profit method, net asset method, liquidation value. II SON - FEVRAL, 2024 377-383 377 Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, fevral www.e-itt.uz Кириш. Мамлакатимизнинг тараққиёт стратегиясида банкларни хусусийлаштириш мақсади асосий мақсадлардан бирилигича қолмоқда. Шу мақсадда Ўзбекистон-2030 стратегиясида “Банкларни хусусийлаштириш ва давлат ихтиёрида 3-4 та банкни сақлаб қолиш, банк бозорига камида 4 та йирик нуфузли чет эл банкларини жалб қилиш” (Фармон, 2023) белгиланган. Шу мақсадларни илк қадами сифатида АТИБ Ипотекабанки устав капиталидаги Ўзбекистон Республикаси Иқтисодиёт ва Молия вазирлиги улушининг 75% сотиб олинганлиги ва кейинги 3 йилда қолган 25%ни сотиб олиши белгиланганлигини кўришимиз мумкин. Бошқа давлат улуши мавжуд банкларни ҳам трансформация қилиш ва хусусийлаштиришга тайёрлаш давлатнинг асосий мақсади. Чунки хусусий мулкка бўлган муносабат давлат мулкига бўлган муносабатдан тубдан фарқ қилади. Акциядорларнинг асосий мақсади ўз мулкларини кенгайтириш, активларининг рентабеллигини ва бозор қийматини ошириш ҳисобланади, чунки бу барқарор акциядорларга келадиган даромадлар билан боғлиқ. Ҳар қандай мулк эгаси мулкининг қийматини ошиб боришини исташи билан бирга унинг бозор қиймати қанча бўлганлиги билан қизиқади. Шу сабабли банкларни бозор қийматида баҳолаш нафақат акциядорлар балки мавжуд банкни трансформация қилишга тайёрлашда ҳам муҳим аҳамият касб этади. Жумладан, баҳолашнинг харажатлар ёндашуви мавжуд банкни янада яхшилаш, сифатли хизмат кўрсатиши учун қанча харажат қилиш лозимлигини аниқлаш учун жаҳон амалиётида кенг қўлланилиб келинади. Адабиётлар шарҳи. Молия-кредит ташкилотларини баҳолаш баҳолашни амалга ошириш ташаббуси билан чиққан тарафнинг мақсадидан келиб чиққан ҳолда ҳар хил ёндашувлар асосида амалга оширилиши мумкин. Банк ёки бизнесни бозор қийматини баҳолаш амалиётда баҳолашнинг даромад, харажат ҳамда бозор ёндашувларидан фойдаланилган ҳолда амалга оширилади. Даромад ёндашуви келажакдаги кўрсаткичлар прогнозлари орқали амалга оширилганлиги сабабли баҳолашнинг оптимал ёндашуви сифатида қаралади. Фонд бозори ривожланган мамлакатларда бозор ёндашувидан фойдаланилади. Бу ёндашувдан тўлиқ фойдаланишнинг имконияти мамлакатимизда мавжуд эмас. Шу сабабли банкларни трансформация қилиш ва хусусийлаштиришга тайёрлаш жараёнида аввал харажатлар ёндашувидан фойдаланиш ва хусусийлаштиришга тайёрлаш лозим деб ҳисоблаймиз. Сўнгра бошқа ёндашувнинг қўллаш имконияти мавжуд усуллари орқали бозор қийматини аниқлаш лозим. Иқтисодчи олимларнинг банкларни бозор қийматида баҳолаш оид қарашлари турлича бўлиб, уларнинг баъзилари бозор қийматида баҳолашда капитални баъзилари рентабеллик кўрсаткичларини асосий баҳолаш кўрсаткичи сифатида олишган. Шу нуқтаи назардан олимларнинг бозор қийматида баҳолаш борасидаги қарашлари икки гуруҳга ажратиб оламиз. Яъни банк бозор қийматини банк капитали асосида баҳоловчи олимлар ва банкнинг самарадорлик кўрсаткичлари асосида баҳоловчи олимлар. Тижорат банкларини баҳолашни банкнинг капитали, акцияларининг котировка қиймати орқали баҳолашни таклиф қилган олимлардан Дамодараннинг (2