НЕКОТОРЫЕ ВОПРОСЫ КОСВЕННОГО НАЛОГООБЛОЖЕНИЯ

Аннотация

The article highlights the issues of improving the administration of indirect taxes as a result of the tax reforms being carried out in our country. Based on the analysis of the income from indirect taxes, proposals were made to reduce their share. Key words: tax, indirect tax, value added tax, tax administration, tax rate. Кириш. Солиққа тортишнинг замонавий назариялари ичида бевосита ва билвосита солиқлар нисбати назарияси алоҳида аҳамиятга эга. Бу назариянинг моҳияти шундан иборатки, солиқлар икки гуруҳга: бевосита ва билвосита солиқларга бўлинади. Билвосита солиқлар тизимида қўшилган қиймат солиғининг улуши юқорилигича қолмоқда. Ўзининг табиатига кўра, қўшилган қиймат солиғи мураккаб, кўп омилли, кўп қиррали бўлиб, унинг муаммолари замонавий моддий ҳаётнинг деярли барча соҳаларига таъсир кўрсатади.Ўзбекистон I SON - YANVAR, 2024 529-553239 Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, yanvar www.e-itt.uz Республикаси Президенти Шавкат Мирзиёевнинг (2023) мамлакатимиз тадбиркорлари билан очиқ мулоқот шаклида ўтказилган учрашувдаги нутқида биз тадбиркорларга солиқ юкини кўпайтириш эмас, балки уларни қўллаб-қувватлаш орқали солиқ базасини кенгайтириш ҳисобидан бюджетга тушумларни ошириш йўлидан боряпмиз. Ўтказилган сўровларда 62 фоиз тадбиркорларимиз солиқ соҳасидаги ислоҳотларимизни ижобий баҳолаган. Ўзбекистон Республикаси Президенти Шавкат Мирзиёев раислигида 16 январь куни 2024 йилда макроиқтисодий барқарорлик ва иқтисодий ривожланишни таъминлаш бўйича устувор вазифалар муҳокамаси юзасидан видеоселектор йиғилишда солиқ тизимини қайта кўриб чиқилиб, янги йўналишлар белгиланди. Биринчи йўналиш – 40 мингта бюджет ташкилоти билан ишлаш вазифаси туманлардан Солиқ қўмитасида янги ташкил қилинадиган Туманлараро бюджет ташкилотлари инспекциясига ўтказилади. Ушбу инспекция тўлиқ рақамлашган бўлади ва Ғазначилик электрон тизимига интеграция қилинади. Иккинчи йўналиш – Қўмитада солиқ қарзини ундириш бўйича ҳам туманлараро инспекция ташкил этилади. Унга Мажбурий ижро бюросида мавжуд ваколатлар берилади. Бунинг ҳисобига, туманлардаги қўшимча 200 нафар солиқчини маҳаллабай ишлашга ўтказиш имкони бўлади. Учинчи йўналиш – республика солиқ тушумининг 50 фоизини берадиган 80 та энг йирик корхона ва 35 та тижорат банки билан ишлайдиган алоҳида тизим бўлади. Бунинг учун Йирик солиқ тўловчилар бўйича инспекция таркибида янги тузилма ташкил қилиниб, Иқтисодиёт ва молия вазирлиги билан бевосита ишлайди (Мирзиёев, 2024). Бу ўзгаришлар билвосита солиқлар тушумига ҳам таъсир кўрсатади. Адабиётлар шарҳи. Тадқиқотнинг муаммосига бағишланган илмий ишларнинг таҳлили шуни кўрсатдики, ушбу мавзу хорижий олимлар ва мамлакатимиз иқтисодчилари томонидан тадқиқ этилган. Шадурская (2019) билвосита солиқларга тўхталиб, “Билвосита солиқлар -бу товарлар ва хизматлар тарифига қўйилган қўшимча нарх кўринишидаги солиқдир” деб таъриф берган (Шадурская ва бошқ., 2019). Зотиковнинг (2018) такидлашича, билвосита солиққа тортиш мавзусининг долзарблиги Россия солиқ тизими яратилган кундан бошлаб ва бутун мавжудлик даврида билвосита солиққа тортишнинг устунлигига асосланган тизим эканлиги билан боғлиқ. Россия солиқ тизимида билвосита солиқларнинг улуши 60% дан ортиқ. Россия солиқ тизими билвосита солиқларни назарда тутади: ҚҚС, акцизлар, божхона тўловлари. Кривошеева (2021) ўзининг илмий ишларида билвосита солиқларнинг аҳамиятини қуйидагича эътироф этган: билвосита солиқлар аниқ фискал ва тартибга солиш функциясига эга. Билвосита солиққа тортиш тизими ғазнага тушумларни жалб қилишнинг энг қулай шакли бўлиб, катта суммаларни тез ва мунтазам равишда олиш имконини беради. У иқтисодиётга таъсир кўрсатиш имкониятини, яъни ишлаб чиқаришни у ёки бу йўналишда рағбатлантириш ёки чеклаш ҳамда истеъмолни тартибга солиш имкониятларини ўз ичига олади ва шу билан бирга иқтисодий жараёнларга тез жавоб бериш имконини беради. Васильева (2008) билвосита солиқларнинг функцияларига тўхталиб, қуйидагиларни кўрсатиб ўтган, Маълумки, бозор иқтисодиёти шароитида солиқлар учта асосий вазифани бажаради: 1) фискал функция - давлат харажатларини молиялаштириш учун бюджетга давлатга маблағларни жалб қилиш; 530 Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, yanvar www.e-itt.uz 2) ижтимоий функцияси - ижтимоий мувозанатни сақлаш сифатида мақсадида алоҳида гуруҳлар даромадлари ўртасидаги нисбатни ўзгартириш орқали улар орасидаги тенгсизликни юмшатиш ва даромадни адолатли тақсимлаш; 3) тартибга солиш функцияси - иқтисодиётни бошқаришда дастак сифатида (Васильева, 2008). Ишина (2009) билвосита солиқларнинг тартибга солиш функциясиги алоҳида эътибор берган ҳолда қуйидагиларни такидлайди. Солиқларнинг тартибга солиш функциясининг ўзига хос хусусияти уларнинг иқтисодиётга билвосита таъсири билан белгиланади: солиқ сиёсатини амалга оширишдан иқтисодиётда режалаштирилган натижани олиш учун маълум вақт керак бўлади. Шу билан бирга, тартибга солиш функцияси солиқ тизими орқали аҳолининг самарали талабини рағбатлантириш, ташкилотлар ва фуқароларнинг инвестиция ва тадбиркорлик фаоллигини, товарлар такл