ВОПРОСЫ СОВЕРШЕНСТВОВАНИЯ УЧЕТА И ОТЧЕТНОСТИ РАСХОДОВ ВО ВНЕБЮДЖЕТНЫХ ПЕНСИОННЫХ ФОНДАХ

Аннотация

This article examines the issues of improving the accounting and reporting of expenses for the payment of pensions and benefits by type in extra-budgetary pension funds. As a result of analytical research, scientific proposals and practical recommendations for transforming the accounting and reporting system to international accounting standards have been developed. Key words: pension funds, pensions and allowances, expense accounts, plan of accounts, reporting forms, depreciation and amortization. I SON - YANVAR, 2024 425-434225 Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, yanvar www.e-itt.uz Кириш. Мамлакатимизда аҳолини ижтимоий ҳимоя қилиш ва моддий қўллаб-қувватлашга қаратилган изчил ислоҳотлар амалга оширилмоқда. Шу билан бирга, ушбу йўналишдаги амалий ишларнинг ҳуқуқий асосини ташкил этувчи норматив-ҳуқуқий ҳужжатларни тизимлаштириш ва бир-бирини такрорловчи нормаларни бартараф этиш зарурати туғилмоқда. Мазкур ислоҳотларнинг асоси бўлиб, Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2022 йил 28 январдаги «2022-2026 йилларга мўлжалланган Янги Ўзбекистоннинг тараққиёт стратегияси тўғрисида» Фармони ҳисобланади (Фармон, 2022). Миллий қонунчилик базасининг тизимлилигини таъминлаш, ундаги ортиқча ва ўз ҳуқуқий аҳамиятини йўқотган норматив-ҳуқуқий ҳужжатларни бекор қилиш, соҳага замонавий ахборот технологияларини янада кенг жорий этиш орқали давлат хизматларини кўрсатиш сифати янги босқичларга олиб чиқилмоқда (Қарор, 2023). Республикамизда 2023 йил 1 март ҳолатига пенсия жамғармаси тизимида пенсия олувчиларнинг турлари бўйича умумий сони 3 793 418 кишини ва бир ойда талаб қилинадиган маблағ миқдори 4 056 953,7 млн. сўмни ташкил этган. Шундан ёшга доир пенсия олувчилар сони 3 143 506 киши ва бир ойда талаб қилинадиган маблағ миқдори 3 396 835,9 млн.сўм, ногиронлик пенсия олувчилар сони 421 731 киши ва бир ойда талаб қилинадиган маблағ миқдори 450 725 млн. сўм, боқувчисини йўқотганлик пенсияси олувчилар сони 228 181 киши ва бир ойда талаб қилинадиган маблағ миқдори 209 392,9 млн. сўм эканлиги кузатилади146. Адабиётлар шарҳи. Европа статистика ташкилоти башоратига кўра, кейинги 50 йил давомида Европа мамлакатлари аҳолисининг қариши кузатилиб, бунда Чехия аҳолиси ёши янада тез суръатлар билан ўсиши тахмин қилинади. Европа Иттифоқи таркибидаги Чехия Республикаси пенсия тизимида уч бўғин: давлат, жамғариладиган ва хусусий пенсия фондларидан иборат. Пенсия миқдори асосий миқдор ҳамда даромад ва иш стажидан шаклланади. Чехияда мажбурий суғурта бадаллари тўловчилар 8,5 млн. киши бўлиб, улардан 5 млн. нафари ёлланма ишчи ва хусусий тадбиркорлар ташкил этади (Рахмонов, 2022). Карлсон (2003) Пенсияларнинг жорий етилиши болаларнинг ўзларининг кексалик ёшига қўйган сармояси сифатида иқтисодий аҳамиятини йўққа чиқарди ва иқтисодий фойда бўлмаган тақдирда одамлар харажатларни минималлаштириш учун атайин иложи борича камроқ фарзандларни дунёга келтиришни бошлайдилар деб такидлаб ўтишган. Ўзгармас таъминотли пенсия режаларини таклиф этмайдиган иш берувчиларнинг бухгалтерия балансларида профицит риски (бадалларнинг мажбуриятлардан ортиб кетиш эҳтимоли) кузатилмайди ва ишчининг нафақа режасига ўтказиб бориладиган ўтказмалар, одатда, ўзгармас хусусиятга эга бўлади. Мазкур иш берувчилар қайтим ставкалари паст бўлган вақтда пенсия харажатларининг ўсиб кетишига дуч келмайдилар ва шу билан биргаликда, даромадлилик даражаси юқори бўлган бир даврда пенсия харажатларининг одатдагидан ортган суммасини ишлаб олиш имкониятини бой берадилар (Рахмонов, 2022). Иқтисодий ривожланишда НПФнинг муҳим ўрни нафақат қўшимча пенсия таъминоти соҳасида хизмат кўрсатиш, балки тадбиркорлик субъектлари ва аҳолининг эркин молиявий ресурсларини қайта тақсимлаб, иқтисодиёт реал секторининг инвестицион эҳтиёжларини қондиришдир (Юрьева, 2015). 146 Ўзбекистон Республикаси Иқтисодиёт ва молия вазирлиги ҳузуридаги бюджетдан ташқари Пенсия жамғармасининг расмий сайти. https://pfru.uz/ 426 Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, yanvar www.e-itt.uz Таъкидлаш жоизки, пенсия жамғармалари бўйича стандартларни ишлаб чиқиш давлат хизматларини кўрсатиш учун зарур бўлган моддий ва меҳнат ресурсларини аниқ белгилаш ва алоҳида фойдаланувчиларга хизматлар кўрсатиш учун зарур бўлган харажатлар ҳажмини аниқ белгилаш орқали давлат хизматлари самарадорлигини ошириш воситаси сифатида қаралмоқда (Сереброва, 2022). Иқтисодчи олим Новикова (2015) шундай ёзади: “Нодавлат пенсия жамғармаси харажатлари таркибининг муҳим хусусияти шундаки, уларда асосий воситаларнинг эскиришини мавжуд эмаслиги ҳисобланади. Нодавлат пенсия жамғармаларида асосий воситалар учун амортизация ажратмалари ҳисобланмайди. Жамғарманинг асосий фондлари бўйича амортизация ҳисоблаш балансдан ташқари 010-“Асосий воситаларнинг амортизацияси” ҳисобда акс эттирилади”. Юқоридаги фикрларга қўшилган ҳолда шуни таъкидламоқчимизки, республикамизда фаолият юритаётган бюджетдан ташқари пенсия жамғармалари иқтисодиёт ва молия вазирлиги балансидаги биноларда жойлашганлиги сабабли амортизация ажратмалари қилинмайди. Тадқиқот методолог