СОВЕРШЕНСТВОВАНИЕ УЧЕТА ЧАСТНОГО КАПИТАЛА

Аннотация

This article highlights issues of improving equity accounting based on international financial reporting standards. Accounting for authorized capital is reflected in the accounts on the basis of information obtained from practice. Keywords: accounting, financial reporting, IFRS, equity capital, authorized capital. Кириш. Хусусий капиталнинг бухгалтерия ҳисоби Ўзбекистон Республикасининг “Бухгалтерия ҳисоби тўғрисида”ги 2016 йил 13 апрелдаги ЎРҚ-404-сон ва “Акциядорлик жамиятлари ва акциядорларнинг ҳуқуқларини ҳимоя қилиш тўғрисида”ги қонун 2014 йил 6 майдаги ЎРҚ-370-сон қонунлари билан тартибга солинади. “Хусусий капитал”тушунчасини тўғри иқтисодий жиҳатдан талқин қилиш бухгалтерия ҳисоби методологиясини такомиллаштиришга олиб келади. Ҳозирги вақтда хусусий капиталнинг бухгалтерия ҳисобини МҲХС лари талаби асосида ташкил этиш ва такомиллаштириш долзарб масалалардан ҳисобланади. I SON - YANVAR, 2024 433-4 4 3 33 6 Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, yanvar www.e-itt.uz Адабиётлар шарҳи. Хусусий капитал ва унинг бухгалтерия ҳисоби борадаги иқтисодчиларнинг фикрларини келтириб ўтамиз. Агафонованинг (2020) фикрича, корхонанинг капитали ўзининг ва қарзга олинган капиталга бўлинади. Хусусий капитал-бу барча мажбуриятларни айириб ташлангандан кейин қолган корхонанинг активларининг бир қисмидир. Сафроновнинг (2016) ёзишича, “Хусусий капитал-бу корхона қарамоғида бўлган ўз маблағларининг тўлиқ ҳажмдаги қийматидир.Хусусий капитал суммаси бухгалтерия балансидаги жами активлардан компаниянинг шу дарвга тегишли бўлган ҳамма мажбуриятларини айириш йўли билан аниқланади”. Сопко (2004) хусусий капиталга бухгалтерия ҳисобининг объекти сифатида қараб қуйидагича таъриф беради: “Хусусий капитал бухгалтерия ҳисобининг объекти сифатида – бу корхона мулкининг манбаи бўлиб, улар қайтарилиш муддати белгиланмаган ҳолда, таъсисчилар-жисмоний ёки юридик шахслар томонидан киритилган ёки улар ( таъсисчилар) томонидан фойда солиғи тўлангандан кейин корхонада қолдирилган маблағлардир”. Палийнинг фикрича: (2013) “Хусусий капитал-бу мажбуриятларнинг оғирлиги бўлмаган активларнинг қийматидир”. Бунда иқтисодчи активлардан мажбуриятларни айириб ташлагандан кейинги активларнинг қиймати тўғрисида фикр юритган. Лытневанинг (2006) фикрича:“ Хусусий капитал деганда, корхонанинг фаолияти давомида инвестиция қилинган ва шаклланган маблағларидан мажбуриятларни қоплагандан кейин унинг ихтиёрида қолган соф активлар тушунилади”. Хамидуллинанинг (2011)илмий ишларида хусусий капитал қуйидагича талқин қилинган: “Хусусий капитал, иқтисодий нуқтаи назардан қараганимизда, корхона фаолияти жараёнида иқтисодий наф келтирадиган иқтисодий ресурслар йиғиндисидир”. Удалова, Салтанова, Тарасовлар (2018) хусусий капитални бухгалтерия ҳисоби тизими нуқтаи назардан тадқиқ этиб, қуйидаги фикрни билдиришган:“Хусусий капитал-бу ўз ичига устав, қўшилган, резерв капиталлари ва тақсимланмаган фойдани олиб, келажакда фойда келтирадиган корхонага тегишли бўлган, қуйилган ва жамғарилган, мажбуриятларни чиқариб ташлагандан кейинги активларнинг умумий қийматини акс эттирувчи иқтисодий ресурслардир”. Гадоев (2010) томонидан чоп эттирилган бухгалтерлар учун амалии қу лланмада, “Устав капитали – корхонани ташкил этиш чоғида муассисларнинг асосий воситалар, номоддий активлар, пул, мулкий ҳуқуқлар, акциялар ва бошқа турдаги мол-мулк кўринишидаги улушлари” -деб таъриф берилган. Тадқиқот методологияси. Хусусий капитал ва хусусий капиталнинг ҳисоби бўйича иқтисодчилар томонидан берилган таъриф ва фикрлар умумлаштирилган. Мавзуни ёритишда адабиётлар шарҳи, маълумотларни гуруҳлаш ва таққослаш методларидан фойдаланилган. Таҳлилий натижалар муҳокамаси: Мамлакатимизда мулк шакллари ичида акционерлик жамиятининг иқтисодиётда ўрни алоҳида. Акционерлик жамиятларининг сони йилдан йилга ошиб бормоқда (1-жадвал). 434 Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, yanvar www.e-itt.uz 1-жадвал Ўзбекистон Республикасида 2018-2022 йилларда фаолият юритган акционерлик жамиятлари сони тўғрисида МАЪЛУМОТ № Элементлар 2018 2019 2020 2021 2022 1 Акционерлик жамиятлар сони 603 593 599 607 628 АЖ устав капиталида давлатнинг 2 89,5 81,3 88,2 86,7 83,4 иштироки (%, да) Мамлакатимизда акционерлик жамиятларининг сони 2018 йилда 603 та бўлган бўлса, 2021 йилда 607 та ва 2022 йилда 628 та ушбу мулк шаклидаги хўжалик юритувчи субъектлар фаолият юритган. Шуни алоҳида қайд этиш керакки акционерлик жамиятлари устав капиталида давлатнинг улуши таҳлил қилинаётган даврда 81,3-89,5 фоизгача бўлиб, 2022 йилда ушбу кўрсаткич 83,4 фоизни ташкил этган. Мақолада “O'ZBEKNEFTGAZ" AKSIYADORLIK JAMIYATI”нинг 2020-2022 йиллардаги ҳисобот маълумотларидан фойдаланган ҳолда, хусусий капитал таркиби таҳлили 2- жадвалда келтирилди. 2-жадвал “O'ZBEKNEFTGAZ" AKSIYADORLIK JAMIYATI” хусусий капитали таркиби улушининг таҳлили (минг сўмда) 151 № Элементлар 31.12.2020 31.12.2021 31.12.2022 1 Устав капитали 21536403,0 21,536,466,0 21 243 473,3 2 Қўшилган капитал - - - 3 Резерв капитали 10023593,9 9,925,768,6 10,069,403,0 4 Тақсимланмаган фойда 3