Повышение устойчивости доходной базы местных бюджетов

Аннотация

In this article it is mentioned formation of local revenues and main spheres of spending costs. Key words: State budjet, tax, local budjet, local budjet planning, local taxes, public costs. Zamonaviy davlatchilikda mahalliy byudjet holash muhim ahamiyat kasb etadi. Mahalliy daromadlar siyosatini samarali tashkil etish boshqaruv organlari javobgarligi va vakolatlarini hududlarni ijtimoiy-iqtisodiy rivojlantirishdagi takomillashtirish hamda isloh qilish masalasi vazifalarni hal etishda muhim rol o’ynaydi. rivojlangan, rivojlanayotgan mamlakatlarning Daromad siyosatini ishlab chiqishda byudjet davlat moliyasini boshqarish amaliyotidagi dol- tizimida soliq va to’lovlarni mobilizatsiya qilish zarb masalalardan hisoblanadi. Bugungi kunda bo’yicha hududlar imkoniyatlarini ob’ektiv baho- O’zbekistonda mahalliy organlar boshqaruv me- lash, mahalliy byudjet daromadlarining shaklla- xanizmlarini takomillashtirish jarayonlari de- nish mexanizmlariga ta’sir etuvchi omillar sama- mokratik va ijtimoiy standartlar nazarda tutilgan radorligini oshirish va yuzaga kelishi mumkin xolda amalga oshirilmoqda. bo’lgan salbiy ijtimoiy-iqtisodiy oqibatlarni ba- Иқтисодиёт ва таълим / 2020 № 3 129 МОЛИЯ ВА С ОЛИҚЛАР 2017–2021 yillarda O’zbekiston Respubli- hali to’liq o’rganilmagan. Shu sababli mahalliy kasini rivojlantirishning beshta ustuvor yo’na- byudjet faoliyatini hamda mahalliy byudjetlar- lishi bo’yicha Harakatlar strategiyasida mahalliy ning tartibga soluvchi daromadlari bazasini byudjet daromadlari bazasini oshirish, ularning o’rganib chiqish va tahlil qilish zarurdir. Yuqori- moliyaviy mustaqilligini ta’minlash, mahalliy dagi mazkur holatlar mahalliy byudjetlarning byudjetlarning daromad qismini mustahkam- tartibga soluvchi daromad bazasini mustahkam- lashga qaratilgan byudjetlararo munosabatlarni lashning oqilona yo’llari topishni taqoza etadi. takomillashtirish, hududlar, tuman hamda sha- Mahalliy budjet daromadlari mahalliy budjetning harlarni kompleks va mutanosib holda ijtimoiy- o’z daromadlari hamda tartibga soluvchi daro- iqtisodiy taraqqiy ettirish, investitsiya muhitini madlariga bo’linadi. yaxshilash orqali hududlarga xorijiy sarmoya- Mahalliy budjet daromadlarining asosiy larni faol jalb etish kabi ustuvor vazifalar belgi- qismini soliqlar va yig’imlar tashkil etadi. Davlat langan bo’lib[1], mazkur vazifalarni ta’minlashda miqiyosida soliqlar YaIMning deyarli uchdan bir rivojlangan davlatlar ilg’or tajribasini o’rganish, qismini qayta taqsimlab, budjetga tushiradi va u ularning ijobiy natijalarini respublikada qo’llash orqali davlatning ijtimoiy zaruriy xarajatlarini muhim masala hisoblanadi. Jumladan, hudud- moliyalashtirishga yo’naltiradi. Barcha darajada- larni barqaror rivojlantirish borasida O’zbekis- gi mahalliy budjetlarning mustaqilligidan kelib ton Respublikasi Prezidenti Sh.M.Mirziyoevning chiqib, ularni davlat tomonidan qo’llab-quvvat- mamlakatimizni 2016 yilda ijtimoiy-iqtisodiy lash, hududiy daromadlar manbalarini, mahalliy rivojlantirishning asosiy yakunlari va 2017 yilga byujetlar daromadlarini o’z daromadlari yoki mo’ljallangan iqtisodiy dasturning eng muhim biriktirilgan soliqlar va tartibga solinuvchi so- ustuvor yo’nalishlariga bag’ishlangan Vazirlar liqlar hisobiga shakllantiriladi[3]. Albatta, mahal- Mahkamasining kengaytirilgan majlisidagi ma’- liy iqtisodiyot qanchalik rivojlansa daromadlar ruzasida hududlarni barqaror ijtimoiy-iqtisodiy ko’payadi, mahalliy budjetning o’z daromadlari rivojlantirishni moliyalashtirish uchun mahalliy qancha ko’paysa, uning imkoniyati shuncha bar- byudjetlarning mablag’lari etarli emasligi ta’kid- qarorlashadi. lab o’tilgan[2]. Yuqoridagilardan kelib chiqib, Mahalliy budjet - Davlat budjetining tegishli mahalliy byudjetlar daromadini oshirish, ular- viloyat, tuman, shahar pul mablag’lari jamg’ar- ning barqarorligini ta’minlash chora-tadbirlarini masini tashkil eguvchi bir qismi bo’lib, unda da- amalga oshirishda mahalliy byudjet daromadlar romadlar manbalari va ulardan tushumlar miq- siyosatini samarali olib borish bo’yicha ilmiy dori, shuningdek, moliya yili mobaynida aniq asoslangan taklif va tavsiyalarni ishlab chiqishda maqsadlar uchun ajratiladigan mablag’lar sarfi mazkur masalaga tizimli yondashish muhim o’rin yo’nalishlari va miqdori nazarda tutiladi. tutadi. Xususan, rivojlangan davlatlarda daro- Mahalliy budjetlar daromad bazalari bar- madlar siyosatini samarali olib borishda mahal- qarorligini ta’minlash va uni mustahkamlashning liy byudjetning daromad bazasini belgilashdagi asosiy yo’nalishi sifatida biriktirilgan va tartibga soliq potentsiali, mahalliy byudjet daromadlar soluvchi daromadlar o’rtasidagi nisbatni opti- tarkibini shakllantirish tartibi, soliqli daromad- mallashtirish, ushbu nisbatni ifodalashda birikti- larning turli darajadagi byudjetlar o’rtasida taq- rilgan daromadlarning salmog’ini amaldagi dara- simlanishi mexanizmlari kabi omillar muhim rol jaga nisbatan birmuncha oshirish uchun bajari- o’ynaydi. lishi lozim bo’lgan chora-tadbi