ТЕОРЕТИЧЕСКИЕ ОСНОВЫ ФИНАНСИРОВАНИЯ АКЦИОНЕРНЫХ ОБЩЕСТВ ЧЕРЕЗ КОРПОРАТИВНЫЕ ЦЕННЫЕ БУМАГИ

Аннотация

This article discusses the advantages and analysis of financing joint-stock companies through corporate securities and improving development prospects. In addition, current problems in the prospects for the development of financing of joint-stock companies through corporate securities in the Republic of Uzbekistan are presented, as well as the author’s approaches and proposals for eliminating them. Keywords: joint-stock companies, securities, stock market, corporate securities, financial market, financing methods. 196 VIII SON - DEKABR, 2023 196 - 204 Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2023-yil, dekabr www.e-itt.uz Кириш. Бугунги кунда жаҳон амалиётида акциядорлик жамиятларини корпоратив қимматли қоғозлар, хусусан акциялар орқали молиялаштириш механизми кенг илмий тадқиқ этилмоқда. Акцияларни чиқариш орқали корпорацияларга маблағ жалб этиш, айниқса, акцияларни бирламчи оммавий таклифи (IPO) орқали акциядорлик жамиятлари капиталини шакллантириш, жаҳон фонд биржаларига акцияларни самарали жойлаштириш орқали халқаро миқёсдаги инвестициялардан фойдаланиш, IPO операциясини муваффақиятли ўтказишда эътибор қаратиладиган жиҳатлар, жалб этилган маблағлардан самарали фойдаланиш, оптимал капитал тузилмасини шакллантириш ва акциядорлик жамиятлари дивиденд сиёсатини тўғри ташкил этишга бағишланган кўплаб илмий тадқиқотлар шулар жумласидандир. Аммо, акциядорлик жамиятларини молиялаштириш механизмларидан ҳисобланган IPO ва SPO орқали корпорацияларга йирик капитални жалб этиш билан бирга давлат улушини ҳам камайтириш мумкинлигига қаратилган жиҳатлар ўз илмий ечимини топмаганлиги бугунги куннинг долзарб масалаларидан ҳисобланади. Мамлакатимизда, айниқса сўнгги йилларда акциядорлик жамиятлари фаолиятини бозор механизмлари асосида ривожлантиришга алоҳида аҳамият берилмоқда. Аммо, акциядорлик жамиятларида давлат улушининг юқорилиги, акция бозорининг ликвидлиги паст даражадалиги, эркин муомалада акциялар деярли мавжуд эмаслиги, корпоратив бошқарувнинг паст даражадалиги каби талай муаммолар акциядорлик жамиятларини корпоратив қимматли қоғозлар воситасида молиялаштириш ҳолатига салбий таъсир этмоқда. Адабиётлар шарҳи. Юқорида келтирилган маълумотларга асосланган ҳолда, Мамлакат иқтисодиётида акциядорлик жамиятларининг роли беқиёс бўлиб, турли манбаларда акциядорлик жамиятлари (корпорациялар63)га ҳар хил таърифлар келтирилган. Масалан, «Ўзбек тилининг изоҳли луғати»да «Турли корхона, ташкилот, банк, компания ва айрим шахслар пул маблағларини уюшган шерикчилик асосида бирлаштирадиган жамият»64, тарзида умумий таъриф берилган. Мазкур таърифда акциядорлик жамиятларининг акциядорлари турли корхона, ташкилот, банк, компания ва айрим шахслар (яъни, жисмоний шахслар) бўлиши мумкинлиги алоҳида таъкидланган. Шунингдек, ушбу юридик ва жисмоний шахслар пул маблағларини шерикчилик асосида бирлаштириши ҳам жамиятнинг алоҳида хусусияти сифатида келтирилган. Ўзбекистон Республикасининг «Акциядорлик жамиятлари ва акциядорларнинг ҳуқуқларини ҳимоя қилиш тўғрисида»ги қонунида акциядорлик жамияти (АЖ)га «Устав фонди (устав капитали) акциядорларнинг акциядорлик жамиятига нисбатан ҳуқуқларини тасдиқловчи муайян миқдордаги акцияларга тақсимланган тижорат ташкилоти акциядорлик жамияти деб эътироф этилади» (Қонун, 2014) дея таъриф келтирилган. Ушбу таърифда акциядорлик жамиятининг акциядорлари кимлар бўлиши мумкинлиги келтирилмаган. Аммо, акциядорлик жамиятининг устав капитали муайян миқдордаги акцияларга тақсимланганлиги, ушбу акциялар акциядорларнинг акциядорлик жамиятига нисбатан ҳуқуқларини тасдиқловчи эканлиги, шунингдек, акциядорлик жамиятлари тижорат ташкилоти сифатида фаолият юритиши алоҳида таъкидланган. 63 «Корпорация» – лотинча corporatio – бирлашма, ҳамжамият. Бозор иқтисодиёти ривожланган мамлакатларда (мас., АҚШ, Канада каби) акциядорлик жамияти шакли. Қаранг: Ўзбек тилининг изоҳли луғати: 80 000 дан ортиқ сўз ва сўз бирикмаси. . Ж. II. Е – М / Таҳрир ҳайъати: Т.Мирзаев (раҳбар) ва бошқ.; ЎзР ФА Тил ва адабиёт ин-ти. – Т.: «Ўзбекистон миллий энциклопедияси» Давлат илмий нашриёти, 2006. – Б.408. 64 Ўзбек тилининг изоҳли луғати: 80 000 дан ортиқ сўз ва сўз бирикмаси. . Ж. I. А - Д/ Таҳрир ҳайъати: Т.Мирзаев (раҳбар) ва бошқ.; ЎзР ФА Тил ва адабиёт ин-ти. – Т.: «Ўзбекистон миллий энциклопедияси» Давлат илмий нашриёти, 2006. – Б.65. 197 Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2023-yil, dekabr www.e-itt.uz Шунингдек, мазкур қонун Ўзбекистонда акциядорлик жамиятлари фаолиятини ташкил этиш ҳамда мувофиқлаштиришнинг энг муҳим ҳуқуқий асоси ҳисобланади. Ушбу қонун билан республикамизда акциядорлик жамиятларини ташкил этиш тартиби, устав капиталига, уставига бўлган талаблар, жамиятнинг акциялари ва бошқа қимматли қоғозлари, жамият томонидан дивиденд тўлаш тартиби, акциядорларнинг ҳуқуқ ва мажбуриятлари, жамиятни бошқарув органлари, жамиятнинг филиаллари ва тобе хўжалик жамиятларининг ташкилий-ҳуқуқий асослари, жамиятни қайта ташкил этиш ва тугатиш каби жараёнлар қатъий белгилаб берилган. Элмирзаев (2017) томонидан акциядорлик жамиятлари фаолиятининг самарали та