ЗНАЧЕНИЕ РАСПРЕДЕЛЕНИЯ ВОДНОГО СТОКА РЕК ЦЕНТРАЛЬНОЙ АЗИИ В УЛУЧШЕНИИ ЭКОНОМИКО-ЭКОЛОГИЧЕСКОГО СОСТОЯНИЯ ОРОШАЕМЫХ ЗЕМЕЛЬНЫХ РЕСУРСОВ

Аннотация

Currently, the problem of having the necessary amount of water resources to fully meet agricultural needs and increase productivity remains the main obstacle to the expansion of cultivated areas. About 80% of the water resources used in our republic correspond to transboundary water flow. This implies the importance of interregional cooperation for sustainable management of water resources in Central Asian countries, especially in the Republic of Uzbekistan. Keywords: Water resources, underground and surface water, water sources, water management relations, hydropower facilities, reservoirs, river trunk, water intake volume, water flow, water resources management mechanisms, water use efficiency, water and energy resources. Кириш. Маълумки, сув ресурслари қайта тикланадиган ер усти ва ер ости сувлари, шунингдек қайта фойдаланиладиган сувлардан ташкил топади. Йил давомида қайта тақсимланган дарё оқимларидан ташкил топгани учун сув омборларидаги заҳира сувлар сув ресурслари ҳисобланмайди. Муз ва қорлар эса ички сув ресурслари ҳисобланади. Амударё ва Сирдарё дарёлари Республикамизнинг йирик сув манбалари ҳисобланади. Мамлакатда сувга бўлган эҳтиёжнинг 20% га яқини ички сув манбалардан қондирилади. Сувга бўлган эҳтиёжнинг қолган қисмини эса Амударё ва Сирдарё дарёлари таъминлайди. Аммо бу дарёлар Марказий Осиёда трансчегаравий дарё бўлиб ҳисобланади. Адабиётлар шарҳи. Сўнгги йилларда янги ерларни ўзлаштирилиши минтақа давлатлари ўртасидаги сув тақсимоти мувозанатига салбий таъсир кўрсатиши мумкин. Бу эса Орол денгизи ҳавзаси сув ресурсларидан фойдаланиш соҳасидаги минтақавий ҳуқуқий асосни янада такомиллаштиришни талаб этади (Фармон, 2020). Бугунги кунда республикамизда бир қанча сув оқадиган катта-кичик дарё, сойлар мавжуд бўлиб, кўллар нисбатан кам, кам бўлганда ҳам кичик ҳисобланади. Мамлакатимизда ирригация аҳамиятига эга бўлган терали миқдодаги сув омборлари қурилган Фармон (2019). Марказий Осиё мамлакатлари бўйича Ўзбекистон ва Қозоғистон давлатларига энг кўп сув тақсимоти тўғри келиб, кейинги ўринда Тожикистон Республикаси ва энг кам улуш Қирғизистон Республикасига тўғри келмоқда36. Баланд тоғликлардги кўлларни етарли даражада ўргана олмаслик, ҳамда уларнинг минтақа даражасида фожеали таъсирининг олдини олиш учун, ушбу кўлларда йиғилган сувларнинг тўғонларни ёриб ўтишини прогноз қилишни мураккаблаштиради37. 36 Халқаро сув ресурслари бошқармаси маълумотлари, www.dwmiorg/contalasial 37 К укреплению сотрудничества по рациональному и эффективному использованию водных и энергетических ресурсов Центральной Азии. (Специальная программа ООН для экономики Центральной Азии. Проектная Рабочая Группа по Энергетическим и водным ресурсам). -Организация объединенных наци, Нью-Йорк, 2005, -123 с. 141 Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2023-yil, dekabr www.e-itt.uz Яқин вақт ичида Афғонистон мамлакатининг шимолий қисмини ижтимоий- иқтисодий ривожлантириш учун ўз улушини кўпайтиришни талаб қилиши мумкин. Бу Макразий Осиё дарёларида сув оқимига таъсир этиши кутилмоқда38. Тaдқиқoт метoдологияси. Тадқиқот жараёнида гуруҳлаш, статистик ва қиёсий таҳлил, мантиқий мушоҳада ва абстракт фикрлаш, конструктив ҳисоблаш ва эксперт баҳолаш каби усуллардан кенг фойдаланилди. Таҳлил ва натижалар муҳокамаси. Кейинги йилларда Марказий Осиё давлатлари ўртасидаги сув хўжалиги муносабатлари сезиларли равишда яхшиланди, трансчегаравий сувдан фойдаланиш муаммоларини ҳал қилиш бўйича ижобий тенденция кузатилмоқда. Бироқ, келгусида Амударё ва Сирдарёнинг юқори оқимларида янги йирик гидроэнергетик объектлар ва сув омборлари қурилиши, шунингдек, мавжудлари энергетик режимда ишлатилиши дарёларнинг қуйи оқимида жойлашган давлатлар, шу жумладан, Ўзбекистон учун ҳам сув таъминотида қатор муаммоларни келтириб чиқариши мумкин. 1-жадвал Орол денгизи ҳавзасидаги дарёлар сув оқимининг шаклланиши, км3/йил (Марказий Осиё давлатлари ҳудудлари бўйича (ўртача 2010-2019йй.)39 Дарё ҳавзалари Орол денгизи ҳавзаси Давлатлар Сирдарё Амударё км3 % Козоғистон 2,426 - 2,426 2,1 Қирғизистон 27,105 1,604 29,209 25,1 Тожикистон 1,005 49,548 50,583 43,4 Туркманистон - 1,549 1,549 1,7 Ўзбекистон 6,167 5,056 11,203 9,6 Афғонистон ва Эрон - 21,593 21,553 18,6 Жами 37,203 79,80 116,483 100 1-жадвалда келтирилган маълумотлардан кўриниб турибдики, ўртача йиллик сув оқимлари Амударё ҳавзаси учун 79,80 км3; Сирдарё ҳавзаси учун эса 37,203 км3 га тенг. Орол денгизи ҳавзаси бўйича йиллик ер усти(дарё) сувларининг йиғиндиси ўрта ҳисобда йилига 116, 483 км3ни ташкил этмоқда. Сув манбаларинингсувлилик кўрсаткичларининг камсувликдан(95% ли сув таъминоти) ва серсувликкача(5% ли сув таъминоти) тебраниши оқибатида йиллик сув ресурслари миқдори Амударё ҳавзаси бўйича 58,6 дан 109,9 км3 гача, Сирдарё ҳавзасида 28,0 дан 51,1 км3 гача чегараларда ўзгариб туради. Орол денгизи умумий сув оқиминингҚозоғистонда-2,1%и, Тожикистонда-43,4%и, Ўзбекистонда-9,6%и, Қирғизистонда-25,1%и, Туркманистонда- 1,2%и, Афғонистон ва Эронда эса-18,6% и шаклланади. Сирдарё дарёси Марказий Осиё дарёлари ичида серсувлили