СУЩНОСТЬ, ЗАДАЧИ, ФУНКЦИИ И МЕТОДЫ СТРАТЕГИЧЕСКОГО УПРАВЛЕНЧЕСКОГО УЧЕТА

Аннотация

The article analyzes the nature, tasks, functions and methods of strategic management accounting in economic entities. Scientific conclusions and proposals are given on the important aspects that determine the essence of strategic management accounting. Keywords: strategic management accounting, the essence of strategic management accounting, strategic management accounting function, method, financial accounting, management accounting, strategic analysis, strategic control. Кириш. Жаҳон иқтисодиёти ривожланишидаги замонавий тенденциялар инновацияларнинг иқтисодий ўсиш суръати, сифати ва аҳоли турмуш фаровонлигини ошириш жараёнларига тобора ортиб бораётган таъсиридан далолат беради. Бугунги кунда барқарор иқтисодий ўсишга эришиш учун замонавий технологиялар ва илмий-амалий тадқиқотлар натижаларини ишлаб чиқаришга кенг жорий қилиш зарур. Бунинг учун инсон капиталига катта эътибор бериб, ўз инновацион ривожланишни рағбатлантириш, миллий технологияларни яратиш ва хорижий замонавий технологияларни жалб қилиш маҳаллий маҳсулотларнинг ички ва ташқи бозорларда рақобатбардошлигини таъминловчи омил бўлиб ҳисобланади. VII SON - NOYABR, 2023 342-3 3 4 42 8 Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2023-yil, noyabr www.e-itt.uz Адабиётлар шарҳи. Хўжалик юритувчи субъектларда стратегик бошқарув ҳисобини самарали ташкил қилиш ва юритиш бўйича назарий ҳамда амалий жиҳатлар хорижий олимларнинг илмий ишларида батафсил талқин қилинган. Хўжалик юритувчи субъектларда стратегик бошқарув ҳисобини мазмунига кенг ва тор доирада ёндашиш мақсадга мувофиқ ҳисобланади. Россиялик иқтисодчи олимлар Богатая ва Ивашиненколар (2009) таъкидлаганидек: “кенг маънода стратегик бошқарув ҳисоби режалаштириш, ташкил қилиш, таҳлил қилиш, назорат ва тартибга солиш орқали бошқарувнинг аниқ бир объекти бўйича уни стратегик бошқариш имкониятини яратиб бера оладиган ҳам молиявий ҳам номолиявий маълумотларни шакллантириб беришга хизмат қилиши керак”. Иқтисодчи олимлардан Любушин, Лещева, Дьяковалар (2004) фойда ҳамда даромадни ифодаловчи кўрсаткичларни қуйидагича эътироф этишган: 1) маҳсулотни сотишдан соф даромад; 2) маҳсулотни сотишдан ялпи фойда; 3) асосий фаолиятдан фойда; 4) молиявий фаолиятдан фойда; 5) умумхўжалик фойдаси; 6) экстраординар фойда; 7) солиқ тўлагунга қадар фойда; 8) соф фойда. Шу соҳада илмий тадқиқотлар олиб борган Авлоқулов (2019) ўз илмий изланишлари натижаларига асосланиб молиявий натижаларни ифодаловчи харажат кўрсаткичларидан “чиқим”, “сарф” ва “харажат” категориялари ўртасидаги услубий ҳамда методологик фарқларни кўрсатиб берган. Маҳаллий иқтисодчи олимлардан Пардаев (2019) таъкидлаганидек: “…таклиф қилинаётган бошқарув қарорларининг у ёки бу вариантини танлашда унинг молиявий жиҳати ҳал қилувчи ўринни эгаллайди. Бундан ташқари, молиявий менежментнинг аҳамияти, унинг хўжалик юритувчи субъект бошқаруви жараёни қуйи тизими сифатидаги роли хўжалик фаолиятидаги молиявий жараёнларни мувофиқлаштирувчи эканлиги билан белгиланади”. Таҳлил ва натижалар муҳокамаси. Президентимиз Ш.М.Мирзиёев 2018 йил 28 декабрда Олий Мажлисга йўллаган Мурожаатномасида Вазирлар Маҳкамасига мамлакатни 2030 йилгача комплекс ижтимоий- иқтисодий ривожлантириш Концепциясини (Концепция – 2030) ишлаб чиқишни топширган эди. Мазкур Концепция мамлакатнинг иқтисодий ва ижтимоий ривожланишининг замонавий даражаси, ресурс ва иқтисодий салоҳият, ривожланишнинг асосий омиллари ва шартларини ҳисобга олган ҳолда ишлаб чиқилиши белгиланган. 1-жадвал Ўзбекистон Республикасини 2030 йилгача комплекс ижтимоий-иқтисодий ривожлантириш Концепцияси (Концепция – 2030) Ўзбекистон Республикасини 2030 йилгача комплекс ижтимоий-иқтисодий ривожлантириш концепцияси Концепция-2030 Мақсади Барқарор ривожланишни таъминлаш Концепцияси уч 2030 йилгача барқарор босқичда амалга оширилади: ривожланишни таъминлашнинг Биринчи босқич- иқтисодиётнинг барқарорлигини мақсадли параметрлари сифатида таъминлаш учун зарур шарт-шароитлар яратиш мақсадида реал ЯИМни 2,1 марта ва хорижий маънан эскирган технологияларни янгилаш орқали асосий валютада аҳоли жон бошига фондларни тиклаш ва макроиқтисодий барқарорлаштириш; ҳисобланган ЯИМни 3,0 бараварга Иккинчи босқич- барқарор ривожланишни таъминлайдиган (4 538 АҚШ доллари) ошириш самарали бозор тузилмаларини шакллантириш ва белгиланган. Бу Ўзбекистонга иқтисодиётдаги реал таркибий ўзгаришлар эвазига барқарор даромадлари ўртачадан юқори иқтисодий ўсишга эришиш; бўлган давлатлар (“Upper middle Учинчи босқич- табиий ресурслардан оқилона фойдаланиш, income economies”) қаторига ишлаб чиқариш жараёнига ноанъанавий ресурслар ва кириш, меҳнат бозорида энергия манбаларини жалб қилиш, шунингдек инсон танқислик даражасини капиталининг фаол ривожланишини ҳисобга олган ҳолда пасайтириш, аҳоли даромадини иқтисодиётнинг юқори даражадаги иқтисодий, техник ва кўпайтириш ва камбағалликни технологик ривожланишига асосланган барқарор икки бараварга камайтириш ривожланишга эришиш. имконини беради 343 Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2023-yil, noyabr www.e-itt.uz Концепция – 2030 қабул қили