РОЛЬ ДИВИДЕНДНОЙ ПОЛИТИКИ В ПОВЫШЕНИИ УРОВНЯ КАПИТАЛИЗАЦИИ БАНКОВ

Аннотация

The article examines foreign and domestic literature to show the role of dividend policy of commercial banks in increasing the level of capitalization of banks and examines the advantages of a regular dividend policy. In particular, when studying the scientific views of researchers, a number of shortcomings and issues in the dividend policy of commercial banks were identified. Also, commercial banks are examined as active participants in the stock market, as well as financial data on dividends payout was investigated. Based on the research conducted, conclusions and practical recommendations have been formulated. Keywords: commercial bank, stock, dividend, dividend policy, capital, investor. VII SON - NOYABR, 2023 316-321 316 Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2023-yil, noyabr www.e-itt.uz Кириш. Иқтисодиётнинг локомотиви ҳисобланган банк секторини ривожлантиришда тижорат банклари томонидан ўз фаолиятларини янада тараққий этишларини таъминлаш ва фаолият кўламини кенгайтиришлари учун доимий равишда ресурсларга эҳтиёж сезадилар. Соғлом рақобат шароитида эса ҳар қандай ресурсларни текинга жалб қилиш ва ундан эвазсиз фойдаланиш имкониятлари чекланган. Бу ҳолат эса, ўз навбатида банкларда дивиденд сиёсатига алоҳида аҳамият бериш лозимлигини кўрсатмоқда. Маълумки, тижорат банклари молиявий барқарорлигини таъминлаш учун устав капиталини доимий равишда ошириб боришлари талаб этилади. Устав капиталини ошириб бориш учун банкнинг акцияларини қимматли қоғозлар бозорида жойлаштириш ва бунинг учун биринчи навбатда, акцияларга чет эл ва маҳаллий инвесторларни қизиқтириш зарур. Ҳар бир акция учун тўланадиган дивиденд миқдори айнан инвесторларни қизиқтирадиган муҳим масалалардан бири ҳисобланади. Чунки акцияларнинг харидоргирлиги банклар томонидан юритилаётган оқилона дивиденд сиёсати орқали белгиланади. Афсуски, ушбу масала банкларимизнинг асосий кун тартибидаги масаласи эмас. Шунинг учун Ўзбекистон банк тизимини ривожлантириш мақсадида илғор тажриба асосида акциядорлик тижорат банкларидаги дивиденд сиёсати ролини ошириш долзарб ва амалий аҳамиятдаги масала бўлиб, шу нуқтаи назардан дивиденд сиёсатига жиддий эътибор қаратиш талаб этилади. Ўзбекистон Республикасининг банк тизимини 2020-2025 йиллар давомида ислоҳ қилиш стратегиясига асосан халқаро молия институтлари кўмагида «Ипотека-банк» АТИБ, «Ўзсаноатқурилишбанк» АТБ, «Асака» АТБ, АТ «Алоқабанк», «Қишлоқ қурилиш банк» АТБ ва «Туронбанк» АТБдаги давлат улушларини босқичма-босқич хусусийлаштириш, бунда биринчи босқичда уларни институционал ўзгартиришни (фаолиятини трансформация қилиш), иккинчи босқичда эса давлат акциялари пакетини сотиш мўлжалланаётган (Фармон, 2020) даврда белгиланган топшириқнинг бажарилиши тижорат банкларининг дивиденд сиёсати билан узвий боғлиқлигини кўрсатиб турибди. Бугунги кунда тижорат банклари томонидан юқоридаги масалаларни амалга ошириш юзасидан керакли ишлар олиб борилмоқда. Адабиётлар шарҳи. Дивиденд сиёсати масаласи юзасидан жуда кўп қарашлар мавжуд бўлсада, бугунги кунда ҳам банкларнинг дивиденд сиёсатини бошқаришнинг ушбу соҳасида амалга оширилаётган тадқиқотлар ўз долзарблигини йўқотгани йўқ. Айниқса ушбу масала тадқиқотчилар ва иқтисодчи олимларнинг доимий диққат марказида бўлиб келмоқда. Тижорат банклари эмитент сифатида акциядорларга доимий дивидендлар тўланишини кафолатлаш орқали қўшимча акцияларни жойлаштириш имкониятини қўлга киритади ва шу йўл билан банкларнинг капиталлашувини ортишига муваффақ бўладилар. Шунинг учун ҳам тижорат банклари дивиденд сиёсатига алоҳида эътибор беришлари зарур (O’rinov, 2021). Бу борада Абдуллаева ва Омоновлар (2006) “имтиёзли акцияларни, шунингдек оддий акцияларни ҳам сотиш орқали банк капиталини шакллантиришнинг энг қиммат усули ҳисобланади. Чунки имтиёзли акцияларнинг эгалари оддий акцияларнинг эгаларига нисбатан тўғридан-тўғри банк фойдасини тақсимлашда биринчи навбатда иштирок этиш ҳуқуқига эга бўладилар, бунинг натижасида тўланиши лозим бўлган банк дивидендларининг миқдори камайиб кетиши мумкинлигини” таъкидлаганлар. Махаллий олимлардан Қурбонов (2022) ўзинг илмий тадқиқотларида банкларнинг капиталлашув даражасини оширишнинг замонавий йўлларига алоҳида эътибор қаратган (Kurbanov & Asirarov, 2022; Bakhtiyarovich, 2020; Kurbanov, 2021). Хорижий олимлардан Ross Dickens ва Michael Caseyлар (2000) томонидан тижорат банклари дивиденд сиёсатига меъёрий ҳужжатлар ва солиқларнинг бевосита таъсирини баҳолашни ўрганиб чиққан бўлиб, бу масала юзасидан тижорат банклари дивиденд сиёсатининг бошқа соҳа ва тармоқлар субъектлари дивиденд сиёсатига нисбатан фарқли хусусиятларга эга эканлиги қайд этилган. Шунингдек, чет эллик Lepetit, Meslier, Strobel, Wardhanaлар (2018) томонидан банклар дивидендлари, агентлик харажатлари ҳамда акциядорлар ва кредиторлар ҳуқуқлари борасида тадқиқотлар ўтказилиб, банкларда дивиденд тўловлари даражасига кредиторлик қарзларидан кўра, агентлик харажатлари жиддий таъсир кўрсатишини аниқланганлар. Яна бир гуруҳ олимлар Enrico Onali, Philip Molyneux Giuseppe Torluccio ва Ramilya 317 Iqtisodiy