ПЕРЕДОВОЙ ОПЫТ ЗАРУБЕЖНЫХ СТРАН ПО СОВЕРШЕНСТВОВАНИЮ МЕХАНИЗМА ВЗИМАНИЯ НАЛОГОВ С ФИЗИЧЕСКИХ ЛИЦ

Аннотация

The article considers the methodological problems in determining the tax base for individuals. Explores the complexities facing tax authorities by analyzing legal frameworks, income classification, deductions and compliance. A comparative analysis of international standards and a look at future trends provide valuable insights for policymakers and tax professionals. To understand these problems, within the framework of the development of a fair and effective individual tax system, the researches of economists were studied, and conclusions and proposals were formulated. Key words: debt, bankruptcy, land tax, real estate, local budget, local budget revenues, local authorities, local taxes, resource taxes, tax, budget, tax rate, tax reporting, tax revenues, tax credits. VII SON - NOYABR, 2023 322-328 322 Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2023-yil, noyabr www.e-itt.uz Кириш. Бугунки кунда жисмоний шахслардан олинадиган солиқ маъмуриятчилигини такомиллаштириш борасида қатор илмий йўналишларда тадқиқотлар олиб борилмоқда. Жисмоний шахсларни солиққа тортишни пайдо бўлиш манбаларини аниқлаш, солиқ маъмуриятчилигини такомиллаштириш, солиққа тортишнинг халқаро стандартларини қўллаш, мазкур жараёнларнинг мониторингни юритиш, автоматлаштириш, дастурлаш ва рақамлаштириш орқали ҳисоб ва назорат самарадорлигини ошириш, солиққа тортишни замонавий усулларини жорий этиш муҳим тадқиқот йўналишларидан ҳисобланади. Жумладан, ресурслардан фойдаланишда иқтисодий механизмларга устуворлик берилиши орқали улардан фойдаланишни тартибга солиш механизми яратилди ва бу жараён даврга мос равишда такомиллашиб бормоқда. Ресурслардан самарали фойдаланишга қаратилган иқтисодий механизм элементларининг энг муҳими – бу албатта солиққа тортишдир. Бу ўз навбатида турли даражадаги бюджетлар ва бюджетдан ташқари фондларни шакллантириш учун зарур Адабиётлар шарҳи. Жисмоний шахслардан ундиралидан солиқлар базасини аниқлашнинг методлогик масалалари мавзусига оид қисқача адабиётлар шарҳини келтирамиз. Aбрамовнинг (2009) фикрига кўра “Жисмоний шахслардан солиқларни ҳисоблаш ва ундириш усуллари: манбадан ушлаб қолиш, декларация бўйича ўз-ўзини ҳисоблаш, кадастр усулида ундиришда ҳисоб-китобларни аниқ белгилашдан иборат ва уларни такомиллаштириш йўналишлари, солиқ маъмурияти жараёнини бирлаштириш, солиқ тўловчини рўйхатдан ўтказиш жойида шахсий даромад солиғини олиш, мулкни сотишдан олинадиган даромад солиғи маъмуриятини такомиллаштиришдан иборат”. Франтсуа Кене (2008) “Давлат харажатларини қоплашда жисмоний шахслардан солиқ ундириш йўналишида эр эгаларидан ундириладиган солиқ ва уй ёки кўчмас мулкни ижарага беришдан олинган даромадларни солиққа тортиш орқали давлат харажатларини қоплаш йўлларидан бири сифатида эътироф этган. Бундай даромад олиш усули солиқ тўловчи учун ортиқча ҳаражат ва оғир меҳнатга асосланмаган фойдани ташкил қилишини таъкидлаб ўтди”. Delyagin (2009) “Жамиятнинг ўзбошимчалик ва талон-тарож қилганларга бўлиниб кетишини бартараф этиш, бозор муносабатларини маданиятли тарзда мустаҳкамлаш учун жисмоний шахслардан компенсацион солиқларни ундиришни жорий этиш мақсадга мувофиқ деб ҳисоблайди”. Жисмоний шахслардан солиқларни ундириш нуқтаи назаридан олим Aронов (2004) “Агар солиқ ундиришнинг ҳаддан ташқари оғир усуллари танланса, солиқ ҳисоби ва ҳисоботининг кўп шакллари кераксиз равишда белгиланган бўлса, унда асоссиз қатъий солиқ назорати воситаларидан фойдаланиш керак бўлиши мумкин” деб таъкидлаган”. Михина (2005) эса ўзининг қарашларида кўчмас мулк солиғини жорий қилишнинг маҳаллий бюджет даромадлари базасига таъсирини таҳлил қилиб тегишли тавсияларни берган. Кузнецов (2008) “Жисмоний шахсларни шахсий даромадларни солиққа тортиш тизимини ислоҳ қилишда кўпинча адолат тамойили бузилади, солиқ имтиёзларининг иқтисодий асосланган миқдорларини аниқлаш воситаларидан тўлиқ фойдаланилмайди, солиқларнинг ижтимоий йўналтирилган роли кам баҳоланади, бу ривожланган хорижий мамлакатлар бюджетларида этакчи ўринни эгаллайди. Жамиятда амалдаги солиққа тортиш тартиби нафақат солиқ тўловчиларнинг турли гуруҳлари ўртасидаги ижтимоий тафовутни юмшатади, балки аксинча, ижтимоий ва мулкий чекланиш ва ижтимоий зиддиятларни кучайтиради. Натижада солиқ тўловчилар ва давлат манфаатлари ўртасида қарама-қаршилик, солиқ ундиришнинг паст даражаси мавжуд бўлиб, бу амалдаги қонунчиликнинг бузилиши билан боғлиқ”деб ҳисоблайди. Селезнев, Доценко (2006) нинг фикрига кўра “Маҳаллий бюджетларнинг реал молиялаштириш тақчиллиги муаммоси билан боғлиқ ҳолда маҳаллий бюджетлар даромадларини шакллантириш тизимида жисмоний шахслардан солиқларни ундириш - муҳим макроиқтисодий вазифа” деб ҳисоблайдилар. Сухарев (2020) эса “Барча даражадаги бюджет даромадлари манбаларини тубдан ўзгартириш, бюджет механизмини рағбатлантиришга йўналтирилган харажатларни самарали фаолият натижаларни жорий этиш тизимида жисмоний шахслардан солиқларни ундириш механизмини илгари суради”. 323 Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2023-yil, noyabr www.e-itt.uz Тадқиқот методологияси. Таҳлил жараёнида маълумотларни с