ВОЗМОЖНОСТИ ИСПОЛЬЗОВАНИЯ ОПЫТА ТУРЦИИ В РАЗВИТИИ ИСЛАМСКИХ ФИНАНСОВ В УЗБЕКИСТАНЕ

Аннотация

The purpose of this article is to study the experience of the development of the Islamic financial system in Turkey, in particular, the history of the development of Islamic finance (participation finance), the formation of the infrastructure for the organization of Islamic financial services, the obstacles to the development of the Islamic financial system and the reforms carried out to overcome them, the development of this field is to examine the importance of contributing research institutions and analyze the practice of Islamic finance in the country. A quantitative approach has been used to achieve these goals. Moreover, directions of using Turkey's experience in Uzbekistan have been considered. Keywords: participation finance industry, regulatory framework, Islamic financial institutions, IsDB, training policy, development strategy, investment projects. Кириш. Ислом молияси жаҳон молия саноатининг тез ўсиб бораётган қисми сифатида кўрилмоқда ва у аллақачон глобал ҳодисага айланиб улгурди. Ислом молиясини нафақат мусулмон, балки мусулмон бўлмаган мамлакатлари ўзларининг молиявий портфелига қабул қилиш жараёнлари йилдан-йилга катта ҳажмда кенгайиб бормоқда. 2022 йил якунлари бўйича ушбу тармоғнинг ялпи активлари миқдори 4 триллион АҚШ долларини ташкил этди ва йилига ўртача 15-20 фоизга ўсиб бормоқда. Шунингдек, бугунги кунда жаҳон миқёсида 47 та мамлакатда ислом молия муносабатларини қўллаш учун ҳуқуқий асос яратилган бўлиб, ушбу давлатларда кенг кўламли молиявий хизматлар таклиф этаётган 1600 га яқин ислом молия муассасалари мавжуд. Ўзбекистон Республикаси Президенти Ш.М. Мирзиёев ИҲТТИФ кенгаши 43-сессияси очилиши маросимида сўзлаган нутқида “Ислом олами улкан иқтисодий, инвестицион салоҳият, энергетика ресурсларига эга. Улардан тўғри фойдаланиш, Ислом ҳамкорлик ташкилотига аъзо давлатларнинг халқаро савдо-иқтисодий, молиявий, инвестицион ҳамкорлигини кенгайтириш, мамлакатларимизни бирлаштирадиган транспорт йўлларини ташкил этиш юксак иқтисодий тараққиёт кўрсаткичларига эришиш имконини беради ва бу пировард натижада бошқа барча соҳаларнинг ривожланишида асос бўлиб хизмат қилади”, – дея таъкидлаб ўтган эди. Бундан ташқари, жорий йилнинг 16 июнида Ўзбекистон либерал-демократик партиясидан Ўзбекистон Республикаси Президентлигига номзод Шавкат Мирзиёев наманганлик сайловчилар билан учрашув чоғида тадбиркорлик соҳасини молиявий қўллаб- қувватлашни янада ривожлантиришга оид режалар ҳақида тўхталди. Хусусан, мамлакатимизга чет эл банкларини олиб кириш, янги хусусий банкларни очишни рағбатлантириш ҳамда депозитларни кенгайтириш ҳисобига кредитлар учун ресурс базаси кескин оширилиши таъкидланди. “Наманганлик тадбиркорлар хусусий банк очиш ташаббуси билан чиқса, биз албатта уларни қўллаб-қувватлаймиз. Тадбиркорларни молиявий қўллаб-қувватлашнинг муқобил тизимлари жорий қилинади. Жумладан, Наманганда Ислом молиявий хизматларига кенг йўл очиб берилади”, — деди Шавкат Мирзиёев. Шундай экан, мусулмон давлатларидаги фаолияти исломий молиялаштиришга асосланган мавжуд банклар, инвестиция фондлари ва компаниялар маблағларини Ўзбекистонга жалб қилиш мамлакатга хорижий инвестициялар оқимини ошишига олиб келади. Бу эса Ўзбекистонда ислом молияси ва исломий банкларни ташкил қилиш йўлидаги муаммоларни ўрганиш ва бу борада ислом молиясини ривожлантиришда катта ютуқларга эришган Туркия тажрибасини ўрганиш ҳамда Ўзбекистонда жорий этиш икониятларини кўриб чиқиш, мазкур масала бўйича илмий хулоса ва тавсияларни ишлаб чиқиш илмий мақоламизни долзарблигини кўрсатиб беради. Ушбу тадқиқот Туркияда исломий молияни тадқиқ этиш бўйича адабиётларни тўлдиришга ёрдам берибгина қолмасдан ва ушбу тадқиқот натижалари асосида Ўзбекистонда мазкур мамлакат тажрибасини амалиётга жорий 258 Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2023-yil, noyabr www.e-itt.uz этиш йўлидаги таклифлар ушбу соҳадаги кейинги тадқиқотлар учун йўл харитаси сифатида ишлатилиши мумкин. Адабиётлар шарҳи. Ислом молияси жадал суръатлар билан ўсиб бораётганлиги билан бир қаторда ушбу соҳага кўплаб мутахассислар, олимлар ва тадқиқотчиларнинг қизиқишлари ҳам ортиб бормоқда ва ушбу молия саноатига доир дунё бўйлаб кўплаб илмий тадқиқот ишлар олиб борилмоқда. “Ислом молия тизими” атамаси 1980 йилларнинг ўрталарида пайдо бўлганлиги сабабли илмий атамалар орасида нисбатан янгидир. Кўпинча, бу концепция фоизсиз молиявий амалиётлар тизими сифатида тушунилади. Аммо, исломий молия тамойиллари кредит фоизларини рад этибгина қолмасдан, бу тушунчадан анчайин кенгроқ ҳамдир. Ислом молияси деганда шариат тамойиллари асосида амалга ошириладиган молиявий хизмат ёки маҳсулот тушунилади (Гаит ва Уортингтон, 2008). Исломда молиялаштириш тушунчаси анъанавий ёки “Ғарб молияси”дан фарқ қилади. Исломий молия тизимини анъанавий тизимдан фарқлаш қуйидагиларни ўз ичига олади (Мирахор ва Иқбол, 2011): Биринчидан, ислом молия тизими тенглик, адолатли жамият ва иқтисодий тартиб учун интилади. Исломий молия тизимида фоизнинг (рибо) тақиқланиши, эксплуатациядан қочиш, нархларни манипуляция қилиш орқали фойда олиш