ТЕОРЕТИЧЕСКИЕ ОСНОВЫ ВНЕДРЕНИЯ ИСЛАМСКИХ БАНКОВСКИХ УСЛУГ В ДЕЯТЕЛЬНОСТЬ КОММЕРЧЕСКИХ БАНКОВ НАШЕЙ СТРАНЫ

Аннотация

This article discusses the ways of using Islamic banking services in commercial banks, analyzing their advantages and improving development prospects. The article also presents existing problems in the prospects for the development of methods of using Islamic banking services in the activities of commercial banks of the Republic of Uzbekistan, as well as the author’s approaches and proposals for eliminating them. Key words: commercial banks, Islamic finance, musharakah, sukuk, mudaraba, murabaha, financing, Islamic banks, Islamic windows. VII SON - NOYABR, 2023 197-2 1 0 9 4 7 Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2023-yil, noyabr www.e-itt.uz Кириш. Cўнгги йилларда жадал ривожланиб бораётган ва жаҳон молиявий маконини ишончли забт этаётган Исломий молия тизимига бўлган қизиқиш тобора кучаймоқда. Янги исломий банклар, суғурта ташкилотлари, инвестиция жамғармалари ташкил қилиниб, ҳатто ушбу тизим мусулмон бўлмаган мамлакатларда ҳам кенг ривожланаётгани эътиборга молик. S&P Global Ratings маълумотларига кўра, «глобал исломий молия сектори 2022 йилда муҳим босқични босиб ўтди, умумий шариатга мос активлар 9,4 фоизга ўсиб, 3 миллиард доллардан ошиб кетди. Кўрфаз ҳамкорлик кенгаши (GCC)даги ислом банклари ўртасидаги мустаҳкам ўсиш ва соғлом сукук бозори туфайли 2023-2024 йилларда ҳам худди шундай ўсиш кутилмоқда»98. Янги исломий банклар, суғурта ташкилотлари, инвестиция жамғармалари ташкил қилиниб, ҳатто ушбу тизим мусулмон бўлмаган мамлакатларда ҳам кенг ривожланаётгани муҳим аҳамият касб этмоқда. Хусусан, Ўзбекистон Республикаси Президенти 2020 йил 29 декабрда Олий Мажлис палаталарига йўллаган Мурожаатномасида: “Мамлакатимизда Ислом молиявий хизматларини жорий этиш бўйича ҳуқуқий базани яратиш вақт-соати етиб келди. Бу борада Ислом тараққиёт банки ва бошқа халқаро молия ташкилотлари экспертлари жалб этилади” (Мурожаат, 2020), − деб таъкидлаб ўтди. Ўзбекистондаги бизнес субъектларининг 80 фоизи ички манбалар ҳисобидан молиялаштирилади ва уларнинг чорак қисмигина кредит хизматидан фойдаланди. Банк активларининг 85 фоизи эса давлат банкларига тегишли ва уларда кичик ва ўрта бизнесни молиялаштириш учун саноқли маҳсулотлар мавжуд. Шу боис, аксарият корхоналар банкларни молиялаштиришнинг афзал манбаи ҳисобламайди. Бу эса бизнес субъектларининг молиявий ҳисоботларга етарли даражада эътибор бермаслиги, солиқ идораларига тақдим этадиган расмий ҳисоботларида эса аксарият ҳолатда ҳақиқий молиявий ҳолатни кўрсатмаслигига сабаб бўлмоқда. Тижорат банклари ҳам ўз навбатида бундай ҳисоботларга ишонч билдирмайди ва бу кўплаб субъектларни кредитлаш имкониятидан маҳрум қилиши оқибатида кўплаб тадбиркорларнинг кредитлаш имконияти чекланишига олиб келиши бугунги куннинг долзарб масалаларидан ҳисобланади. Адабиётлар шарҳи. Юқорида келтирилган маълумотларга асосланган ҳолда, сўнгги йилларда турли иқтисодчи олимларнинг илмий адабиётларида ислом молияси, жумладан, ислом банк химатлари мавзуси кўплаб тушунчалар ва илмий изланишлар мавжуд. Қуйида Ислом банк хизматлари иқтисод, молия ва ислом ҳуқуқи соҳаларидаги машҳур олимлар фикрларини келтириб ўтамиз. Жумладан: покистонлик машҳур иқтисодчи, ислом иқтисодиёти ва молияси бўйича мутахассис Муҳаммад Нежатуллоҳ Сиддиқийнинг (2004) асарларида ислом молиясининг жиҳатлари, жумладан, ислом банкларининг ишлаш механизмлари ва тамойиллари мавжуд. Покистонлик яна бир исломий олим ва иқтисодчи Муҳаммад Тақи Усмоний (2021) бўлиб, у исломий молия ва банк фаолияти билан машҳур. У бу мавзуда кўплаб китоблар ва мақолалар ёзган. Хусусан, «Усмоний Форс кўрфазида исломий молия ривожланишида муҳим рол ўйнаган ва 14 фирма, жумладан, Баҳрайн Марказий банки ва Aбу-Даби Ислом банкининг шариат кенгашида ўрин олган. У, шунингдек, Жиддадаги Ислом фиқҳи академияси, илғор исломшунослик банки аъзоси ҳисобланади ва Усмоний Покистонда “Меезан Банк”ни ташкил қилганида исломий банк концепциясини яратган». Усмоний томонидан таклиф қилинган асосий тушунчалардан бири ислом банкчилигида фоизларни (риболарни) тақиқлаш тамойилидир. Исломда қарз маблағларидан даромад олиш адолациз ҳисобланади, шунинг учун Усмоний Мударабаҳ (шериклик), Ижара (лизинг), Мурабаҳа (савдо битими) ва Сукук (Ислом облигациялари) каби муқобил молиявий воситалардан фойдаланишни таклиф қилади. Усмоний ислом банкчилигида ахлоқий жиҳатлар муҳимлигини ҳам таъкидлайди. Унда адолат, ошкоралик, ҳисобдорлик ва ижтимоий масъулият тамойилларига амал қилишга чақирилади. Унинг фикрича, банк операциялари ҳалолликка асосланиши керак. Усмоний томонидан таклиф қилинган яна бир концепция Исломий Мудараба банк шартномасидир. У омонатчилар ва банклар ўртасидаги ҳамкорликнинг ушбу шаклидан фойдаланишни таклиф қилади, бунда банклар омонатчилар маблағларини бошқарувчи вазифасини бажаради ва ўз иши учун комиссия олади. 98 https://www.thebanker.com/Islamic-Banking-Awards-2023-1685604285 198 Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2023-yil, noyabr www.e-itt.uz Усмоний, шунингдек, исломий банкинг орқали ижтимоий адолатни тарғиб қилишга эътибор қаратади. У иқтисодий ривожланишга ёрдам берадиган