Концептуальные основы развития цифровой экономики в Узбекистане и зарубежный опыт

Аннотация

The article provides an overview of international experience in the formation of the digital economy, analyzes the achievements of countries in the development of the digital economy. In addition, government reforms for the development of the digital economy in Uzbekistan are described, the advantages of the digital economy, the nature of cost reduction when using information and communication technologies are analyzed. Key words: digital economy, telecommunications, technology, regional economy, information and communication technologies, production, services and the Internet. Ҳозирги глобаллашув ва фан-техника бўлади. Баъзи экспертлар рақамли иқтисо- тараққиёти шароитида дунёнинг етакчи диётни “тўғридан-тўғри” (тармоқдаги аниқ мамлакатлари иқтисодиёти рақамли техно- тадбиркорлик фаолияти) ва “билвосита” логияларни ривожлантириш, ушбу техноло- (аралаш компанияларнинг рақамли фаолия- гияларни жорий этиш, улардан фойдаланиш ти)га ажратадилар. ЯИМ таркибида рақамли даражаси билан тавсифланади. Кўпгина мам- иқтисодиётнинг энг катта улушини ташкил лакатлар рақамли иқтисодиётнинг ривожла- этувчи давлат бу АҚШ ҳисобланади (10,9%). ниш устуворлигига асосланиб, миллий иқти- Ушбу кўрсаткич бўйича АҚШдан кейин ик- содиётни ривожлантириш учун янги модел- кинчи ўриндаги мамлакат - Хитой (10,0%). ни яратишга киришадилар. Ўзбекистондаги Рақамли иқтисодиётнинг Европа Иттифоқи- рақамли иқтисодиётнинг ривожлантирили- даги барча мамлакатлар ялпи ички маҳсуло- ши – ҳудудий иқтисодиётда ва иқтисодиёт- тидаги улуши 8,2 фоизни, Россия ЯИМда эса нинг турли соҳаларида иқтисодий хавфсиз- 3,9 фоизни ташкил этади, бу рақамли иқти- лик, рақобатбардошлик ҳамда ривожланиш содиёт кўлами бўйича етакчи мамлакатлар самарадорлигини таъминлайдиган страте- кўрсаткичларидан деярли 3 баробар паст (1- гик вазифадир. жадвал). Рақамли технологиялар иқтисодиёт- Mc Kinsey Глобал институти ҳисоботи- нинг кўриниши ва тузилмасини ўзгартириб, да келтирилган маълумотларга асосланиб, одатдаги бизнес моделларини ўрнини эгал- 20 йил давом этган ўсишдан сўнг, жаҳон лайди, якка тартибдаги хўжалик юритувчи ялпи ички маҳсулотидаги товарлар, хизмат- субъектлар, ҳудудлар ва бутун мамлакат лар ва молларнинг анъанавий оқимлари орасида рақобат ва рақобатбардошликни улуши 2007 йилдаги 53 фоиздан 2018 йилда оширади, бозорлар ва имкониятларнинг 32 фоизгача камайганини мисол қилиб кўр- кенгайишига олиб келади. Дунёда рақамли сатиш мумкин. 2005 йилдан 2018 йилгача иқтисодиётнинг ривожланиши ва тарқали- бўлган даврда трансчегаравий маълумотлар шини баҳолаш кўплаб мунозараларга сабаб алмашинуви ҳажми 54 баробар ошди. Иқтисодиёт ва таълим / 2020 № 4 38 РАҚАМЛИ ИҚТИСОДИЁТ 1-жадвал Айрим мамлакатларнинг рақамли иқтисодиётга харажатлари ва унинг таркибий қисмлари, ЯИМга нисбатан %да Ғарбий АҚШ Хитой Европа Хиндистон Бразилия Чехия Россия давлатлари* Уй хўжаликларининг АКТ соҳасига 5,3 4,8 3,7 3,2 2,7 2,2 2,6 харажатлари Кампанияларнинг рақамлашти- 5,0 1,8 3,9 2,7 3,6 2,0 2,2 ришга инвестициялари АКТ экспорти 1,3 0,4 1,0 0,6 0,8 0,5 0,5 АКТ импорти -2,1 -2,7 -2,9 -6,1 -1,0 -2,1 -1,8 Жами: рақамли иқтисодиёт хажми 10,9 10,0 8,2 6,3 6,2 5,5 3,9 * Буюк Британия, Германия, Италия, Франция, Швеция Манба: CrunchBase Unicorn Leaderboards, Thomas Reuters, 2017 2019 йилда жаҳон товарлар савдоси- 2017 йилда 28 %, 2018 йилда 22,9 %. 2021 нинг 20,7 фои-зи халқаро электрон тижорат йилга келиб глобал электрон тижорат 5 орқали амалга оширилди - 3,535 триллион трлн. долларга етади, 2020 йилда эса элек- доллар. Аниқ юқори ўсиш суръатларига қа- трон тижорат улуши 20% дан пастга тушади рамай, 2019 йилда аввалги икки йилга нис- (1-диаграмма) [5]. батан пасайиш кузатилди: электрон тижорат 30 28,0 7 28 6,542 6 26 22,9 24 5,695 5 20,7 22 4,927 4 20 4,206 17,1 18 3,535 15,6 3 19,0 14,9 2,928 16 2 2,382 14 1 12 10 0 2017 2018 2019 2020 2021 2022 2023 Э-тижорат хажми, трлн. $ Умумий савдодаги улуши, % 1-диаграмма. Бутун жаҳон электрон тижорат кўрсаткичлари (2017-2023 йиллар) Манба: www.emarketer.com Осиё-Тинч океани минтақаси 2019 йил- ди. Пешқадам 30 фоиздан кўпроқ ўсишга эга да глобал электрон тижорат ўсишига етак- Ҳиндистон ва Филиппин, шунингдек, Хитой, чилик қилди. Минтақада электрон тижорат Малайзия, Индонезия ва Жанубий Корея. улуши 25% ни ҳамда 2,271 трлн. долларни 2-жадвал кўрсаткичларига кўра, 2018 ташкил қилди бу глобал электрон тижорат- йилги I-DESIда (Рақамли иқтисодиёт ва жа- нинг 64,3% ни ташкил этади. мият индекси) [6] Жанубий Корея, Норвегия Лотин Америкаси ва Яқин Шарқ/Афри- ва Исландия биринчи учталикни эгаллаб када йиллик ўсиш суръатлари 21,3% га етди, турибди. Россия эса етакчилик қилаётган бу дунё ўртача кўрсаткичидан бироз юқори, Жанубий Кореядан 27,7 кўрсаткичга ортда Шимолий Америка (+14,5%) ва Ғарбий Ев- қолмоқда, аммо Хитой, Чили, Туркия, Брази- ропа (+10,2%) орқада қолмоқдалар (2- лия ва Мексика давлатларидан юқори по- диаграмма). ғоналардан жой олган. Умуман, Россия бу- 2019 йилда энг тез ривожланаётган гунги кунда рақамли иқтисодиётни жорий электрон тижоратнинг ўнтадан олтит