ОСОБЕННОСТИ СОВЕРШЕНСТВОВАНИЯ НАЛОГОВОГО АДМИНИСТРИРОВАНИЯ ДЛЯ КРУПНЫХ НАЛОГОПЛАТЕЛЬЩИКОВ

Аннотация

In the Republic of Uzbekistan, special attention is paid to ensuring the required level of collection of taxes and other mandatory payments, organizing the activities of large taxpayers, implementing the tax administration of taxpayers, and fundamentally improving the provision of service and technical services based on mutual cooperation in the fulfillment of tax obligations. Key words: tax, budget, tax administration, large taxpayers, tax potential, tax burden, tax rate, tax revenues, tax credits. Кириш. Солиқ маъмурчилиги жараёни ўзига хос таркибга ва тузилишга эга бўлиб, у турли-туман фаолиятларни (ҳуқуқий, иқтисодий, ижтимоий, маданий) қамраб олади. Солиқ тизимининг қанчалик самарали ишлаши кўпинча солиқ маъмурчилигининг самарали ташкил этилиши ва амалга оширилишига боғлиқ бўлади. Солиқ менежментининг энг муҳим элементини солиқ маъмурчилиги ташкил этади. Қайд этиш жоизки, солиқ маъмурчилиги тушунчаси бу замонавий тушунча сифатида солиқ жараёнини ташкил этиш ва бошқариш муносабатлари тушунчасининг синоними сифатида кириб келди. www.e-itt.uz 131-136-sahifalar Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2023-yil, may 131 www.e-itt.uz I SON. 2023 Ўзбекистон Республикасида Йирик солиқ тўловчилар фаолиятини ташкил этиш, уларнинг солиқ маъмуриятчилигини амалга ошириш ҳамда солиқ мажбуриятларини бажариш бўйича ўзаро ҳамкорлик асосида сервис-техник хизмат кўрсатилишини тубдан такомиллаштиришга алоҳида эътибор қаратилмоқда. Ўзбекистон солиқ тизимида йирик солиқ тўловчиларнинг фискал аҳамияти жуда юқори ҳисобланиши, йирик солиқ тўловчилар томонидан бюджетга тўланган маблағларнинг умумий бюджет тушумларидаги ўрни юқорилиги сабабли уларнинг солиқ маъмурчилигини такомиллаштириш жуда муҳим аҳамиятга эга. Адабиётлар шарҳи. Илмий тадқиқотларда Йирик солиқ тўловчилар солиқ маъмурчилиги масаласи кенг миқёсдаги долзарб тадқиқот йўналиши сифатида ўрганилиб келинмоқда. Жумладан, австралиялик олимлар Akhand (2014) ва Grob (2017) томонидан ривожланаётган мамлакатларда йирик солиқ тўловчиларни бошқарувини махсус бўлинмалар томонидан назорат қилиш тизимини жорий этишда эришилган ютуқлар ва камчиликлар тадқиқ қилинган. Ahmed (2018) тадқиқотида йирик солиқ тўловчилар солиқ маъмуриятчилигига оид Покистон тажрибаси келтирилган. Россиялик олимлардан Пепеляев (2004; 2006) тадқиқотларида ушбу жараёнларнинг қонунийлиги ва тармоқ бошқарувининг самарадорлиги муаммоларига алоҳида эьтибор қаратиб, солиқ органлари фаолиятидаги ҳуқуқий ва функционал камчиликларга баҳо берилган. Шу билан бирга, йирик солиқ тўловчиларнинг солиқ маъмуриятчилиги оид тадқиқотлар кенгайиб, Каратаев (2010; 2011), Айтхожина (2011), Белугина (2015), Струкова (2016) каби тадқиқотчилар йирик солиқ тўловчиларнинг ўзига хос хусусиятларини илмий-амалий жиҳатдан тадқиқ қилган. Жумладан, Гончаренко (2015) тадқиқотларида йирик солиқ тўловчиларнинг трансфер нархлардан фойдаланиш муаммоларини тадқиқ қилган, Новосёлов (2012) ва Королевалар (2015) солиқ тўловчиларнинг консолидациялашган алоҳида тузилмасини жорий этилишининг муҳимлигини илмий асослаган. Тадқиқот методологияси. Мақолада мантиқий усул ва моделлаштириш усуллари, таҳлил ва синтез, норматив ёндашув, тизимли ва қиёсий таҳлил, статистик таҳлил усулларидан фойдаланилган. Таҳлил ва натижалар муҳокамаси. Янги Ўзбекистон шароитида солиқ сиёсатининг муҳим устувор йўналишларидан бири бу миллий иқтисодиётимизда, қолаверса давлат бюджети бюджетларининг даромадларини шакллантиришда катта аҳамият касб этиб келаётган нисбатан солиқ тўловчи корхоналарга алоҳида солиқ режимлари сифатида солиқ маъмурчилигининг қўлланишидир. Бунинг бир қатор сабаблари мавжуддир. Биринчидан, тадбиркорлик субъектларининг фаолияти, ишлаб чиқариш қуввати ҳамда мамлакат ғазнасига қўшадиган ҳиссаси бир хил бўлмайди, бу уларнинг чуқур иқтисодий табақалашувидан далолат беради. Солиқ тўловчиларга нисбатан солиққа тортиш тамойилларида ягоналилик ёндашув амал қилсада, бироқ, солиқ тўловчиларнинг ҳажмига нисбатан солиқ сиёсати (маъмурчилиги)ни юритиш жаҳон амалиётида ўз самарасини бериб келмоқда. Иккинчидан йирик қувватга эга бўлган корхоналарнинг ишлаб чиқариш технологияси ва уларнинг товар (хизмат, иш)лар айланмасининг таркибий тузилмаси анча мураккаб бўлади, уларни эътиборга олган ҳолда уларга нисбатан алоҳида солиқ режимини қўллаш фойдали ҳисобланади. Учинчидан, ҳар қандай олинган миллий иқтисодиёт доирасида корхоналарни уларнинг кўламига қараб гуруҳлаган ҳолда иқтисодий сиёсат юритиб келинади ва уларнинг иқтисодий салоҳияти баҳоланиб, фискал салоҳияти ҳам аниқланади. Солиқ тўловчиларнинг фискал салоҳиятини баҳолаб бориб, уларни алоҳида гуруҳлар доирасида таҳлил қилишни ва шунга мос солиқ сиёсатини амалга оширишни тақозо этади. Бундан кўринадики, солиқ тўловчиларни кўламийлик жиҳатдан солиққа тортиш турли йўналишдаги алоҳида солиқ маъмурчилигини тақозо этади. Ўзбекистон солиқ тизимида йирик солиқ тўловчиларга оид солиқ маъмурчилиги Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2017 йил 18 июлдаги "Солиқ маъмуриятчилигини тубдан такомиллаштириш, солиқлар ва бошқа мажбурий тўловл