YURIDIK PSIXOLOGIYA FANI PREDMETI VA O’RGANISH METODLARI, FAN OLDIDA TURGAN HOZIRGI MUAMMOLAR

Аннотация

Legal psychology is a branch of psychology and law that studies the behavior and psychological states of a person in legal processes and how they affect legal relations. This discipline deals with the analysis of psychological characteristics of criminals, victims, witnesses and other participants in the legal process. Legal psychology uses methods of evaluating human behavior based on experimental methods, questionnaires, surveys and observations. In this direction, the main problems are a deep understanding of crime, a correct analysis of the psychological aspects of legal proceedings, and further improvement of the field of expertise. Key words: legal psychology, crime psychology, forensic psychology, criminal expertise, psychological analysis, witness psychology, victim behavior, legal process, experimental methods, psychology of judicial process. ПРЕДМЕТ И МЕТОДЫ ИЗУЧЕНИЯ ПРАВОВОЙ ПСИХОЛОГИИ, СОВРЕМЕННЫЕ ПРОБЛЕМЫ СТОЯЩИЕ ПЕРЕД НАУКОЙ Аннотация. Юридическая психология — раздел психологии и права, изучающий поведение и психологические состояния человека в юридических процессах и то, как они влияют на правоотношения. Эта дисциплина занимается анализом психологических особенностей преступников, потерпевших, свидетелей и других участников судебного процесса. Юридическая психология использует экспериментальные методы, анкеты, опросы и методы наблюдения для оценки поведения человека. В этом направлении основными проблемами являются глубокое понимание преступности, правильный анализ 5 52 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2024 VOLUME 3 / ISSUE 10 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ психологических аспектов судопроизводства, дальнейшее совершенствование области экспертизы. Ключевые слова: юридическая психология, психология преступности, судебная психология, криминалистическая экспертиза, психологический анализ, психология свидетеля, поведение жертвы, судебный процесс, экспериментальные методы, психология судебного процесса. Yuridik psixologiya bugungi kunda huquq va psixologiya fanlari tutashgan nuqtada shakllangan muhim va dolzarb yo‘nalishlardan biridir. Insonlarning huquqiy jarayonlardagi xulq- atvori, his-tuyg‘ulari, motivatsiyalari va shaxsiy xususiyatlari nafaqat adolatli sudlovni ta'minlash, balki jinoyatchilikning oldini olishda ham katta ahamiyat kasb etadi. Ushbu fan inson xulq-atvorini huquqiy mezonlarga asoslangan holda tahlil qilish, sud jarayonidagi psixologik omillarni tushunish va ulardan foydalangan holda samarali huquqiy strategiyalar ishlab chiqishga yordam beradi. Yuridik psixologiya sud va tergov jarayonlarida, shuningdek, jinoyatchilikka qarshi kurashda muhim vosita sifatida namoyon bo‘lmoqda. Yuridik psixologiya fani jamiyatda huquqiy munosabatlar va inson xulq-atvori o‘rtasidagi bog‘liqlikni chuqur tushunishga xizmat qiladi. Ushbu fan inson psixikasining huquqiy jarayonlarga qanday ta’sir ko‘rsatishini o‘rganib, jinoyatchilikni oldini olish, adolatli sud qarorlarini qabul qilish va huquqni muhofaza qilish tizimida psixologik omillardan foydalanish imkoniyatlarini yaratadi. Sudya, advokat, guvoh va jabrlanuvchilar kabi huquqiy jarayon ishtirokchilarining psixologik holatlarini chuqur tahlil qilish orqali yuridik psixologiya sud jarayonlari va tergov faoliyatini yanada samarali va adolatli qilishda katta ahamiyatga ega. Yuridik psixologiya mustaqil fan sifatida XX asrning boshlarida shakllangan. Uning rivojlanishiga katta hissa qo‘shgan shaxslar qatorida nemis psixologi Hugo Myunsterberg ajralib turadi. U 1908 yilda "On the Witness Stand" nomli kitobini nashr qilib, sud jarayonida psixologik bilimlardan foydalanish zarurligini ko‘rsatgan va guvohlarning ishonchliligi masalasini o‘rganishga katta hissa qo‘shgan. Myunsterbergning asarlari sud psixologiyasi, guvohlarning xotirasi, yolg‘on detektorlar kabi mavzularni tadqiq qilishni boshlab berdi va shu orqali yuridik psixologiya fanining rivojlanishiga yo‘l ochdi. Shuningdek, Rossiyada bu sohaning rivojlanishiga Lev Vyogotskiy va Aleksey Leontyev kabi olimlar katta hissa qo‘shgan bo‘lib, ular psixologiyani huquqiy tizimga qo‘llash masalalarini ko‘tarib chiqdilar. Shu tariqa yuridik psixologiya bir necha davlatlarda mustaqil yo‘nalish sifatida shakllana boshladi. Yuridik psixologiyaning predmeti — bu inson xulq-atvori va psixologik holatlarini huquqiy munosabatlar kontekstida o‘rganishdir. Bu fan huquqiy jarayonlarda shaxslar o‘rtasidagi munosabatlarni, sud jarayonlarida ishtirok etuvchi insonlarning psixologik xususiyatlarini tahlil qiladi va ularning xatti-harakatlari hamda qarorlariga ta’sir etuvchi psixologik omillarni tadqiq etadi. Yuridik psixologiyaning asosiy predmetiga quyidagilar kiradi: 1.Jinoyatchilar psixologiyasi – jinoyat sodir etuvchi shaxslarning ruhiy holati, motivatsiyalari, ularning shaxsiy xususiyatlari va jinoyatni amalga oshirish sabablari. 2.Guvohlarning psixologik xususiyatlari – guvohlarning xotirasi, eslab qolish va hodisalarni qayta hikoya qilish qobiliyatlari, ularning ko‘rsatma