Устойчивое развитие экономико-экологических систем на региональном уровне и их оценка

Аннотация

Ушбу мақолада иқтисодий-экологик тизимлар фаолиятини барқарор ривожланиши ва уни баҳолаш ёндашувлари ёритилган. Мақолада худудлар кесимида иқтисодий-экологик тизимлар ривожланиши таҳлили амалга оширилган ва аниқланган камчиликлар асосида зарур таклифлар келтирилган. Калит сўзлар: иқтисодий - экологик тизимлар, барқарор ривожланиш, аҳоли турмуш даражаси, атроф- муҳит, иқтисодий-экологик тизимларни бошқариш, иқтисодий - экологик тизимларни баҳолаш, иқтисодий - экологик тизимларни ифодаловчи кўрсаткичлар. Аннотация: В статье рассмотрены подходы для оценки и стабильного развития деятельности экономико- экологических систем. В статье осуществлён анализ развития экономико-экологических систем в разрезе регионов и представлены необходимые предложения на основе выявленных недостатков. Ключевые слова: эколого-экономические системы, стабильное устойчивое развитие, уровень жизни населения, управление эколого-экономических систем, оценка эколого-экономических систем, показатели эколого- экономических систем. Annotation: The article displays approaches for stable development and assessment for economic-ecological systems. There was made analysis of development of economic-ecological systems by regions and presented necessary solutions based on identified deficiencies. Key words: economic-environmental system, sustainable development, environment, managing economic- environmental systems,еvaluation of economic environmental systems, indicator of economic-environmental systems. Жамият ривожланиши, товар ва хиз- ривожланиш даржасини ошириш маслалари- матларнинг такрор ишлаб чиқариш жараёни га эътибор қаратилган[14]. доимий инсон ва табиат ўртасидаги ўзаро “Барқарор ривожланиш” тушунчаси ат- алоқалар асосида амалга оширилади. Киши- роф-муҳит ва ривожланиш бўйича Халқаро лик жамиятининг тараққиёти, хўжалик субъ- комиссия (Брутланд Комиссияси) томонидан ектларининг иқтисодий фаолияти доимо ат- 1987 йилда киритилган. Барқарор ривожла- роф-муҳитга таъсир кўрсатади. Ресурслардан ниш бу жорий эҳтиёжларни келгуси авлод оқилона фойдаланиш ва атроф-муҳит муҳо- талаб эҳтиёжларини хавф-хатарга қўймаган фазаси барқарор ҳамда мувозанатли ривож- ҳолда қондиришдан иборатдир. Барқарор ланиш асосини ташкил этади. Бугунги кунда ривожланиш концепцияси жамиятнинг уч жаҳон амалиётида барқарор ривожланишни фаолият соҳасини (ижтимоий, иқтисодий, таъминлаш бирламчи мақсадга айланди. экологик) бирлашиши натижасида пайдо Иқтисодий муносабатларни ўз ичига олган бўлган[11]. тизим доимо табиатга таъсир этиш асосида Экологик нуқтаи назардан барқарор ри- рўёбга чиқади. Яъни, иқтисодий тизим ва вожланиш биологик ва физик тизим барқа- экология узлуксиз боғлиқликни ифодалага- рорлигини таъминлаши лозим. Бунда асосий ни ҳолда, бир-бирини инкор этиши ҳам та- эътибор экологик тизимларни ўзгаришларга биийдир. Инсон табиатга таъсир қилиш ба- мослашишни таъминлашдан иборат бўлади. робарида иқтисодий фаолиятни амалга оши- Шундай бўлсада, табиий ресурсларни емири- ради. Бунда, иқтисодий самарадорликни дои- лиши, атроф-муҳит ифлосланиши ва биоло- мий ошириш учун экологик мувозанатни сақ- гик турларнинг йўқолиши экологик тизимни лаш муҳим ҳисобланади. Яъни, иқтисодий ва нобарқарорлигига таъсир этади ҳамда улар- экологик тизим ўзаро алоқасининг самара- нинг тикланиш имкониятини йўқотади[8]. дорлигини таъминлаш муҳимдир. Жумладан, Экологик жараён кишиларнинг атроф- иқтисодиётда инновацион фаолиятни кенг муҳитга муносабати асосида шаклланар экан, жалб этиш асосида, ресурслардан оқилона ушбу жараён чекланган ресурслардан самара- фойдаланиш ҳамда экологик вазиятни барқа- ли фойдаланишни назарда тутади. Бу эса, рорлаштириш каби масалаларни ҳам таъмин- барқарорлик асосида иқтисодий-экологик лаш зарур. Бирлашган Миллатлар Ташкилоти тизимни бир бутун ўрганишни талаб этади. Бош Ассамблеяси томонидан 2015 йил 25 Интеллектуал ресурслардан фойдалан- сентябрда қабул қилинган «Барқарор ривож- май, илғор фан-техника ва технологиялар ва ланиш мақсадлари» доирасида экологик бар- инновацияларни фаол қўлламай туриб, иқти- қарорликни таъминлаш, иқтисодий тизим содиётни мувозанатли ўсишига эришилмай- ди, ҳамда ҳудудларнинг иқтисодий-экологик Иқтисодиёт ва таълим / 2020 № 3 214 МИНТАҚА ИҚ ТИСОДИЁТИ тизимларини барқарор ривожлантиришни тирокчиси бўлишлиги билан асосланила- амалга ошириб бўлмайди. ди[5]. Демак, у ёки бу муаллиф томонидан Иқтисодий-экологик тизимларнинг амалга оширилган изланишларда, берилган барқарорлиги бу унинг ташқи таъсир нати- таърифлар марказида иқтисодий-экологик жасида ички муҳит элементлари орасидаги тизимни жамиятнинг иқтисодий ривожлан- мувозанатни мустақил таъминлаш имкония- тириш, атроф-муҳитни ўзаро таъсири ҳамда ти билан изоҳланади[5]. Умумий ҳолда эса, ўзаро боғлиқлиги назарда тутилмоқда. Бун- ташқи муҳитнинг салбий таъсирлари шарои- да, асосий эътибор иқтисодий-экологик ти- тида иқтисодий-экологик тизимлар ўз эле- зимлар таркиби ҳисобланган иқтисодий ва ментларининг хусусиятлари, сифат ва миқ- табиий ресурсларнинг боғлиқлигини ҳамда дор хоссаларини ҳамда ўза