Раннее определение молочной продуктивности бушуевских коров с использованием молекулярно-генетических маркеров

Аннотация

This article describes the stages of development of cattle breeding in our country and the use of modern molecular genetic markers for the early determination of the milk productivity of Bushuev cows and important aspects in the development of this direction. Тадқиқотнинг мақсади Молекуляр-генетик маркерлар ёрдамида Бушуев зотли сигирларни сут маҳсулдорлигини эрта аниқлашдан иборат. Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2022 йил 28 январдаги “2022–2026 йилларга мўлжалланган Янги Ўзбекистоннинг тараққиёт стратегияси тўғрисида”ги ПФ–60-сонли Фармони билан тасдиқланган “Тараққиёт стратегияси”нинг 30-чи ва 32-чи мақсадларида Қишлоқ хўжалигини илмий асосда интенсив ривожлантириш орқали деҳқон ва фермерлар даромадини камида 2 баравар ошириш, қишлоқ хўжалигининг йиллик ўсишини камида 5 фоизга етказиш, чорвачилик озуқа базасини кенгайтириш ва ишлаб чиқариш ҳажмини 1,5-2,0 баравар кўпайтириш вазифаси белгиланган. Чорвачилик республика аҳолисини озиқ-овқат маҳсулотлари билан, саноатни эса қимматли хом-ашё билан таъминлашда муҳим аҳаиият касб этади. Соҳа ишлаб чиқаришида қорамолчилик етакчи ўринни эгаллайди. Дунё аҳолисининг мазкур соҳа маҳсулотларига бўлган талаб ва эхтиёжлари йил сайин ортиб бормоқда. 231 Международная научно-практическая конференция «ПЕРСПЕКТИВЫ КРОЛИКОВОДСТВА: ПРОБЛЕМЫ И РЕШЕНИЯ» Бугунги кунда жаҳон тажрибасида ҳайвонларнинг генетик хилма- хиллигини сақлаш ва тиклаш муаммоси устувор вазифа бўлиб қолмоқда ва унга катта эътибор бериб келинмоқда. Бушуев зоти Ўзбекистонда яратилган ягона қорамол зоти ҳисобланиб, республикада урчитилаётган сут ва сут-гўшт йўналишидаги қорамол зотлари орасида сутининг ёғлилиги бўйича биринчи ўринда туради. Мазкур зот ХХ-асрнинг 30-чи йилларида агроном олим Бушуев томонидан Сирдарё вилояти ҳудудида маҳаллий Зебусимон молларни Голланд қора ола, Швис ва Симментал зотли наслдор буқалар билан мураккаб чатиштириш, кейинчалик олинган авлодларни ўз ичида кўпайтириш натижасида яратилган. У қон паразитар касалликларига ўта чидамли ва кескин иқлим ўзгаришларида (жазирама иссиқда ва қаттиқ совуқда) ҳам ўзининг маҳсулдорлигини камайтирмайдиган зот ҳисобланади. Зот сифатида 1967 йилда рўйхатдан ўтказилган. Мазкур зотга мансуб рекордчи сигирлардан йилига 10,0-10,6 минг кг сут соғиб олинган. Озиқлантириш ва сақлаш, селекция-наслчилик ишлари яхши олиб борилган йилларда Бушуев зотли сигирлардан йилига 3100–3400 кг сут соғиб олинган. Ушбу зот устида илмий-тадқиқот ишларини Ўзбекистон Чорвачилик илмий-тадқиқот институти олимларидан А.А. Атбашян (1968), М. Нортожиев (1969), А. Мустафаев (1974), Ж. Бобожонов (1983), Б.Ж. Носиров (1988), Б.Ш. Бойбулов (2008), У.Н. Носиров (2012), Ҳ.А. Ғиёсов (2022) ва бошқалар олиб борган. Уларнинг тадқиқотларига кўра, Бушуев зотли моллар иссиқ иқлим шароитига жуда яхши мослашган ва қон паразитар касалликларига ўта чидамли ягона зот ҳисобланади. Мазкур мавзу бўйича амалга ошириладиган илмий-тадқиқот иши “Ноёб зотли ҳайвонларни генетик паспортлаштириш учун молекуляр панеллар ишлаб чиқиш” мавзусидаги илмий амалий лойиҳа доирасида амалга оширилади. Маълумки, мамлакатимизда Бушуев зотли қорамоллар асосан аҳоли шахсий томорқа хўжаликларида урчитиб кўпайтирилмоқда. Ўзбекистон Республикаси Давлат статистика Қўмитаси маълумотларига кўра, 1990 йилда ўтказилган зотлар ҳисобида соф Бушуев зотли қорамоллар 17831 бошни ташкил этган. Бугунги кунда республикамизда урчитилаётган Бушуев зотли қорамоллар бош сони 2023 йил 01 январ ҳолатига 45 минг бошни ташкил этган. Аммо, кейинги йилларда четдан юқори маҳсулдор қорамолларни келтирилиши, озуқа экин майдонларининг қисқариши ва зотга бўлган эътиборнинг сусайиб кетиши оқибатида республикада ушбу зотга мансуб молларнинг бош сони кескин камайиб, соф Бушуев зотли молларнинг йўқолиб кетиш даражасига келиб қолди. Мазкур зотни урчитиш билан шуғулланиб келган наслчилик хўжаликларида она молларнинг бош сони 500 бошдан кам қолган. Шунинг учун олимлар Бушуев зоти 65 йил 232 Международная научно-практическая конференция «ПЕРСПЕКТИВЫ КРОЛИКОВОДСТВА: ПРОБЛЕМЫ И РЕШЕНИЯ» давомида яратилган, 50 йил унга эътибор берилмади, фақат эксплуататсия қилинди. Натижада ушбу миллий зотимиз йўқ бўлиб кетиш даражасига тушиб қолди. Шунингдек, мазкур зотли молларнинг сут маҳсулдорлиги ҳам пасайиб кетган. Масалан, республика бўйича Бушуев зотли молларнинг ўртача йиллик сут маҳсулдорлиги 2804 кг ни ташкил этган бўлса 2021 йилда биргина наслчилик хўжаликларида бу кўрсаткич 1495 кг ни ташкил этган. Шунинг учун, ноёб миллий Бушуев зотли қорамоллар генофондини сақлаб колиш ва тиклаш, унинг бош сони ва маҳсулдорлигини кўпайтириш бугунги кундаги долзарб вазифа ҳисобланади. Айни кунларда Ўзбекистонда яратилган ягона Бушуев зотининг қимматли генофондини асраш, кўпайтириш мақсадида Чорвачилик ва паррандачилик илмий-тадқиқот институти Қорамолчилик бўлими томонидан тайёрланган ва 2022 йилда Ўзбекистон Республикаси Инновацион ривожланиш вазирлигига тақдим этилган “Ноёб зотли ҳайвонларни генетик паспортлаштириш учун молекуляр панеллар ишлаб чиқиш” мавзусидаги илмий-амалий