Проблемы, связанные с учетом и аудитом основных средств, их решения в соответствии с международными стандартами

Аннотация

The problems of fixed assets and a technique of audit of fixed assets in accordance with international standards were considered in the article. Review of regulatory framework of accounting and audit of fixed assets was conducted. Fixed assets' criteria and features of recognition have been considered. The principles and requirements IAS 16 «Fixed Assets» were outlined in article. The solutions in accordance of problems were revealed under international standards. Keywords: accounting, auditing, fixed assets, tangible assets, depreciation, inventory, international standards. Кириш. Замонавий бозор иқтисодиёти ри, В.П.Суйц, A.Д.Шеремет[1] ҳамда республи- корхоналарни янги ускуналар ва техноло- камиз иқтисодчи олимларидан: Р.Д.Дусмура- гияларни жорий этишга ундайди ҳамда янги тов, Ш.И.Илхамов, И.Н.Исманов, A.A.Кaримов, моддий, молиявий воситалар ва механизм- А.Х.Пардаев, М.Қ.Пардаев, М.М.Тулaходжaевa, лардан фойдаланиш имкониятларини кен- К.Б.Уразов, И.Н.Қўзиев[2] илмий тадқиқот, гайтирмоқда. Мавзу доирасида кейинги изла- ўқув-услубий ишларида тадқиқ этилган. Уш- нишларни талаб қиладиган муаммолар қато- бу мавзуда кўплаб тадқиқотлар ўтказилиши- рига турли манбалардан олинган асосий во- га қарамай, республикамиз корхоналари учун ситаларнинг бошланғич қийматини аниқлаш асосий воситаларни тан олиш, ҳисобга олиш ҳамда тугатиш ва қайта баҳоланган қиймат- ва аудитдан ўтказиш услубларини халқаро ни аниқлашни киритиш мумкин. стандартларга мувофиқ ташкил қилиш ма- Сўнгги тадқиқотлар ва нашрларнинг саласи жуда долзарбдир. таҳлили. Халқаро стандартларга мувофиқ, 16-сонли "Асосий воситалар" номли асосий воситаларнинг бухгалтерия ҳисоби ва бухгалтерия ҳисобининг халқаро стандарти аудитига оид муаммоларнинг баъзи назарий, мақсади асосий воситаларнинг бухгалтерия ташкилий ва методологик жиҳатлари хориж- ҳисобини молиявий ҳисоботнинг халқаро лик иқтисодчи олимлардан: Э.A.Aренс, К.Дру- стандартларига мувофиқ таҳлил қилиш, Иқтисодиёт ва таълим / 2020 № 3 117 БУХГАЛТЕРИЯ ҲИ СОБИ ВА АУДИТ БҲХСга мувофиқ асосий воситаларни ҳисобга мос келади, аммо улар бошқа таркибий олиш ва аудит жараёнида юзага келадиган қисмлардан ўзининг моддий шакли, ҳолати муаммоларни бартараф этиш бўйича тавсия- ва ишлашга яроқлилиги ва биологик ўзга- лар ишлаб чиқишдан иборат. ришларнинг йўқлиги билан ажралиб туради. Асосий қисм. Асосий воситалар ҳар Улар қарз эмас, бошқа корхоналарга қандай корхонанинг ишлашини таъминлай- сармоялар киритилмайди, асосий воситалар диган муҳим элементдир. Одатда, аксарият қиймати қонун билан тартибга солинган корхоналарда асосий воситалар активлар- қиймат чегарасидан юқори бўлиши керак. нинг катта қисмини эгаллайди, уларнинг ҳо- Ушбу масала бўйича баъзи бир аниқликларни лати ва қиймати менежмент, сармоядор, халқаро молиявий ҳисобот стандартларида муассис ва акциядорлар учун ҳам бирдай кузатишимиз мумкин. Бундан ташқари, маса- қизиқиш уйғотади, чунки асосий воситалар- ла шундаки, ҳар қандай компания бухгалте- ни ишончли баҳолаш, молиявий ҳолат тўғ- рия сиёсатини мустақил равишда ишлаб чи- рисида хулосалар чиқариш ва бошқарув қа- қиши керак. рорларини қабул қилиш имконини беради. Биринчи босқич - бу асосий воситаларга Бинобарин, Ўзбекистон Республикаси Прези- тегишли мулкни аниқлаш. Халқаро стандарт- дентининг Фармонида[3] “... акциядорлик ларга мувофиқ ушбу жиҳат қуйидагича ҳал жамиятлари томонидан халқаро стандартлар қилинади, “Мулкнинг айрим турларининг асосида аудит ва молиявий ҳисобот ахборо- асосий воситаларга тегишлилиги бухгалтер- тини нашр қилиш” вазифасини амалга оши- нинг профессионал хулосаси асосида, корхо- риш белгиланган. нанинг ўзига хос шароитлари ва иш шароит- 16-сон БҲХС[4] га биноан, асосий воси- ларини ҳисобга олган ҳолда, баъзи ҳолларда талар моддий объектлар ҳисобланади, агар амортизация усуллари аниқланади”[5]. улар қуйидаги шартларга жавоб берса: а) то- Шунингдек, 16-сонли "Асосий восита- варларни ишлаб чиқариш ёки етказиб бериш лар" БҲХС алоҳида аҳамиятсиз активларни ёки хизматлар кўрсатиш, бошқаларга ижа- (масалан, шаблонлар, асбоблар ва штамплар рага бериш ёки маъмурий мақсадларда фой- ва бошқалар) битта асосий воситага бирлаш- даланиш учун мўлжалланган; б) кутилгани- тириш имкониятини назарда тутади ва ак- дек бир неча даврдан кўпроқ фойдаланилса. тивнинг эскириши ушбу активдан мақсадга А.Ф. Мялкина ва бошқа муаллифлар мувофиқ фойдаланилиши мумкин бўлган ““Меҳнат воситалари” атамаси жамиятдаги пайтдан бошланади. ишлаб чиқарувчи кучларнинг прогрессивли- Ўзбекистоннинг аксарият корхоналари- гини белгилайди. “Асосий воситалар” тушун- да асосий воситаларни ҳисобга олишнинг часи мамлакат миллий бойлигининг асосий асосий муаммоси активларни тан олиш ва элементи, “Ишлаб чиқаришнинг асосий фонд- таснифлаш, уларнинг баланс қийматини лари” моддий-техник базани ва технологик аниқлаш, шунингдек тан олиниши керак тузилманинг прогрессивлигини белгилайди. бўлган эскириш ва тушириш зарарларидир. “Асосий воситалар” атамаси бухгалтерия ҳи- 16-сон БХҲСга биноан «Асосий восита- соби ва молиявий ҳисоботда асосий восит