Конституционно-правовые принципы института адвокатуры

Аннотация

Калит сўзлар: Мазкур мақолада Ўзбекистон Республикасида фаолият адвокатура, юритаётган адвокатура тизимининг ҳуқуқий механизми конституциявий таҳлил қилинади. Таҳлил объекти бўлиб адвокатура принциплар, институтининг Янги Ўзбекистон Республикасининг адолат принципи, юридик ёрдам. Конституциясида мустаҳкамланган принциплари ҳисобланади. Шунингдек, адвокатуранинг энг асосий фундаменти ҳисобланган принципларнинг, яъни ҳуқуқий принципларнинг Янги Конституцияда ифодаланган жиҳатлари ва уларни қандай амалга ошириш механизмлари таҳлил қилинади. 1 PhD, Docent, Independent researcher, Tashkent State University of Law. Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations Issue – 5 № 2 (2024) / ISSN 2181-1415 Конституционно-правовые принципы института адвокатуры АННОТАЦИЯ Ключевые слова: В данной статье рассматривается правовой механизм адвокатура, системы адвокатуры, действующей в Республике конституционные Узбекистан. Автор анализирует принципы института принципы, адвокатуры, закреплённые в новой Конституции принцип справедливости, юридическая помощь. Республики Узбекистан. Особое внимание уделяется анализу ключевых принципов, которые являются фундаментальными основами адвокатуры, правовым принципам, отражённым в Конституции, а также механизмам их реализации. Адвокатура институтининг ташкилий-ҳуқуқий асосларини такомиллаштиришда унинг конституциявий-ҳуқуқий жиҳатлари билан ўзаро нисбати ва алоқадорлигини, умумий ва ўзига хос жиҳатларини ўрганиш долзарб аҳамият касб этади. Дунёда демократик давлатлар учун конституциялар ҳар бир мамлакат халқининг ўтмиши, бугуни ва келажагини, шахс ва жамиятнинг орзу-умидларини, давлатнинг асосий мақсади ва фаолиятининг мазмунини ўзида акс эттирувчи сиёсий-ҳуқуқий ҳужжатдир. Жаҳонда илк бор АҚШда конституция қабул қилинганида, аҳолининг кўпчилик қисми ушбу ҳужжатнинг аҳамиятини англамаганлиги боис, унинг муаллифларидан бири Т.Жефферсон ўзининг “26-эссе” номли мақоласида конституцияга қуйидагича таъриф берган эди: “Конституция – ҳокимият ва унинг мансабдорлари учун белгиланган ваколатга рухсат берадиган ва бошқа барча ҳаракатни тақиқлайдиган, фуқаролар учун эса, тақиқланмаган барча ҳаракатни амалга оширишга рухсат берадиган ҳужжатдир”. Давлат арбоби ва олимнинг фикрини тўлиқ қўллаб-қувватлаган ҳолда, конституция ҳар қандай мамлакатда адолатни ўрнатишни назарда тутади. Таҳлиллар шуни кўрсатмоқдаки, Ўзбекистон Республикаси Конституциясининг 1992 йил 8 декабрда тасдиқланган таҳрирининг биргина 116-моддасида адвокатурага оид норма белгиланган эди. Унга кўра, айбланувчи ҳимояланиш ҳуқуқи билан таъминланади. Тергов ва суд ишини юритишнинг ҳар қандай босқичида малакали юридик ёрдам олиш ҳуқуқи кафолатланади, фуқароларга, корхона, муассаса ва ташкилотларга юридик ёрдам бериш учун адвокатура фаолият кўрсатади. Адвокатурани ташкил этиш ва унинг иш тартиби қонун билан белгиланади. Қонунчиликнинг ривожланиш таҳлили адвокатурага оид ушбу конституциявий норма “Ўзбекистон Республикасининг суд ҳокимияти” деб номланган XXII бобда акс этганлигини кўрсатди. Бу эса, адвокатуранинг суд ҳокимиятининг бир таркибий қисми эканлиги, адвокатура фақат жиноят ишларида юридик ёрдам кўрсатувчи субъект, деган янглиш хулосага олиб келиши мумкин эди. 2023 йил 30 апрель куни умумхалқ референдуми асосида қабул қилинган Ўзбекистон Республикасининг Конституциясида адвокатуранинг мавқеи ва нуфузи тубдан ўзгарди. “Адвокатура” номли XXIV алоҳида боб киритилди. Ушбу бобда адвокатуранинг мазмуни, фаолият принциплари билан бирга, адвокатнинг касбий кафолатлари қатъий мустаҳкамланди. 14 Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations Issue – 5 № 2 (2024) / ISSN 2181-1415 Илмий-лингвистик таҳлиллар шуни кўрсатдики, янги таҳрирдаги Ўзбекистон Республикасининг Конституциясида “адвокат” сўзи 4 маротаба, “адвокатура” ва “юридик ёрдам” сўзлари эса 3 маротабадан тегишли ҳуқуқий нормаларда ўз аксини топган. Хусусан, 29-моддада адвокатнинг жиноят процессидаги иштирокига оид норма келтирилган бўлиб, унинг ёрдамидан ҳар ким фойдаланиш ҳуқуқига эга. Ушбу қоида “Шахсий ҳуқуқ ва эркинликлар” деб номланган VII боб бобда ўз аксини топган. Айтиш керакки, Бош қомусимизда инсон ҳуқуқлари кафолатларига оид нормалар ҳам 3 баробар кўпайтирилди. Демократик қадриятлар ривожланган мамлакатларда адвокатура одил судловнинг муҳим таркибий қисми ҳисобланади. БМТ Конгрессида қабул қилинган “Юристлар ролига оид асосий принциплар” да адвокатура институтини такомиллаштириш демократик, ҳуқуқий тараққиётнинг бирламчи шарти эканлиги қайд этилган. Зеро, давлат органларининг бирон-бир ҳуқуқ нормасини қўллашда ўз ваколатидан четга чиқишини тийиб турувчи мустаҳкам механизм керак бўлади. Инсоният тарихида муваффақиятли синовдан ўтган бундай куч эса мустақил касбий бирлашма адвокатурадир. Давлат эса, табиатан нодавлат, мазмунан нотижорат тизим бўлмиш адвокатура институтини мустаҳкамлашдан манфаатдордир. Чунки давлатнинг энг муҳим функцияларидан бири ҳар бир шахсни малакали юридик ёрдам билан таъминлашдир. Таъкидлаш жоиз, ҳар бир