Формирование и поэтапное развитие осмотра

Аннотация

Калит сўзлар: Мақолада кўздан кечириш тергов ҳаракатининг пайдо кўздан кечириш, бўлиши, босқичма босқич такомиллашиб бориш кўздан кечириш тергов жараёнлари таҳлил қилинган. Унда ҳудудимизда амалда ҳаракатини ўтказиш, бўлган Жиноят-процессуал кодексларда акс этган кўздан баённома, кўздан кечириш турлари, кечиришга оид моддаларнинг ўзгариб борганлиги ва тергов ҳаракати. уларнинг амалиётга таъсири баён қилинган. Формирование и поэтапное развитие осмотра АННОТАЦИЯ Ключевые слова: В статье анализируется процесс возникновения и осмотр, поэтапное совершенствование следственного действия как проведение осмотра, осмотр. Описываются изменения статей об осмотре, протокол, отраженные в действовавших в нашем регионе Уголовно- виды осмотра, следственные действие. процессуальных кодексах, и их влияние на практику. 1 PhD, Academy of Law Enforcement of the Republic of Uzbekistan. Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations Special Issue – 01 (2024) / ISSN 2181-1415 Кўздан кечириш жиноятларни тергов қилишда қўлланиладиган ва бирламчи ва энг муҳим тергов ҳаракати ҳисобланади. Унинг бир неча даврлардан бери жиноятларни тергов қилишда асосий ва далилларни тўплашда хизмат қилувчи муҳим далилларни тўплаш усули ҳисобланади. Жиноят ҳолатлари бўйича кўздан кечириш тергов ҳаракати ҳақидаги дастлабки маълумотлар Ҳиндистоннинг “Ману” қонунларида акс этган. Унда овчилар жиноятларни изидан, уларнинг ҳаракат йўналишидан келиб чиқиб жиноятчилар сонини аниқлашган”. Ганс Гросс ёзишича, ўша даврдаги изқуварлар йўқолган ҳайвонлар, инсонларни ҳодиса жойини кўздан кечириш орқали топиб бериш билан шуғулланган. “Ҳиндистонда ушбу фаолият билан шуғулланувчи шахслар “кхоях” деб аталган”. “Ҳақиқатни аниқлашда сўлак ва оғизни, тилни кўздан кечириш орқали айбдорлик ёки айбсизликни аниқловчи усуллар ҳам қўлланилган, масалан, гумонланувчининг оғзига қуруқ гуруч доналари қўйилиб савол берилиб унга жавоб олиш учун тупуриш сўралган, инсон ёлғон гапирганда оғзи қуриб қолиши натижасида гуруч оғиз қисмига ёпишиб қолган”. “Хитой тиббиёт манбаларидан ҳисобланган “Си-Юань-лу” асарида мурдани кўздан кечиришга оид қоидалар ёзилган бўлиб, унда мурдани кўздан кечириш тартиблари баён қилинган”. 1532 йилда қабул қилинган “Каролина” қонунларининг 149-моддасида мурдани расмий кўмилишидан олдин дастлабки мажбурий кўздан кечириш (текшириш) тартиби жорий қилинган. Ислом дини манбаси бўлган Қуръони Каримнинг “Юсуф” сурасида Юсуф алайҳисаломга бой аёл ошиқ бўлганлиги ва уйга жалб қилиб эшикни ёпганлиги, Юсуф алайҳисалом уйдан қочиб чиқаман деганда аёл унинг орқа томондан кийимини тортиб йиртганлиги ҳамда шу пайтда унинг эри келиб бўлган ҳолатдан изоҳ сўраганда аёл унга ҳамла қилинганлигини айтганлиги ёритилган. Шунда бир гувоҳ “Агар унинг кўйлаги олд томондан йиртилган бўлса, бас хотин рост айтибдир, у ёлғончидир...”, “агар унинг кўйлаги орт томондан йиртилган бўлса, бас, хотин ёлғон гапирибди, у (Юсуф алайҳисалом) ростгўйлардандир-деди”. Демакки, ушбу оятда кўздан кечириш орқали инсон ҳолатига баҳо берилган ва ҳақиқат аниқланган. Исломда кўздан кечириш тергов ҳаракати қозиликлар томонидан амалга оширилиб, инсон тақдирини адолатли ҳал қилишда фойдаланилган. Асосан кўздан кечириш қозилик суди фаолият юритадиган жойларда ўтказилган. “Европада Иннокентий III тиббиёт ходимининг инсон танасини кўздан кечириш тартибини жорий қилган”. “Людовик XIV даврида эса Ордонанс қонунлар тўплами жорий қилиниб, унга кўра, шифокорлар томонидан мурдани кўздан кечириш тартиби белгиланган”. Кўздан кечириш энг кўп бажариладиган тергов ҳаракатларидан бири бўлиб, ушбу процессуал институтнинг шаклланиши ва ривожланишининг тарихий жиҳатлари билан боғлиқ масалалар янада қизиқарли ҳисобланади. Бу унинг ҳуқуқий табиатини, шунингдек, замонавий тушунчасининг хусусиятларини яхшироқ тушунишга ёрдам беради. Тергов ҳаракати сифатида кўздан кечиришни ҳуқуқий тушуниш хусусиятларини этимология, тарих ва ҳуқуқ назариясини ҳисобга олган ҳолда аниқлаш, шунингдек, буларнинг дастлабки тергов жараёнида асосий ўринни 254 Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations Special Issue – 01 (2024) / ISSN 2181-1415 эгалловчи кўздан кечириш ҳаракатини мустақил тергов ҳаракати сифатида тушуниш каби замонавий ёндашувни шакллантиришга таъсирини ўрганиш жуда аҳамиятлидир. “Биринчи марта кўздан кечириш атамасининг қонунларда акс этиши 1529, 1566, 1588 йилларда Литва Буюк Герцоги Низоми билан тартибга солинган. Хусусан, 1588 йилги Низомнинг IV бўлимининг 9-бандида ушбу ҳаракат натижалари бўйича расмий ҳужжатни тузиш мажбурий эканлиги ҳамда иштирокчиларининг имзоси ва муҳри қўйилиши тўғрисидаги қоида – “квита” киритилган”. Франция Жиноят-процессуал кодекси қабул қилингач (1808 йил) кўздан кечириш тергов ҳаракатини ўтказиш тартиби жорий қилинган. 1885 йилда А.Бертилон ҳодиса жойида тавсифловчи ва метрик суратга олиш қоидалари, техникаси ва ускуналарини ишлаб чиқди. 1888 йилда Вилгелм Эбер жиноятчи шахсини аниқлаш учун ҳодиса жойида бармоқ изларининг аҳамияти ҳақида қимматли фикрларни б