Проблемы конкуренции в цифровой экономике

Аннотация

Мақолада ТМКларнинг эволюцион ривожланиш даврлари таҳлил қилинди ва тизимлаштирилди. Рақамлаштириш жараёнларнинг ТМКлар фаолиятига ҳамда жаҳон иқтисодиётида ТМКларнинг етакчилигига таъсирлари очиб берилди. Таянч иборалар. жаҳон иқтисодиёт, рақамлаштириш, Трансмиллий корпорация, сиёсат, тарих, технология, капитализация, компания. Аннотация. В данной статье анализированы и систематизированы периоды эволюционного развития ТНК. Раскрыты причины влияния цифровизации на деятельность и изменения передовых позиции ТНК в мировой экономике. Ключевые слова. мировая экономика, цифровизация, Транснациональные корпорации, политика, история, технология, капитализация, компания. Annotation. This article analyzes and systematizes the periods of evolutionary development of TNCs. Revealed the reasons for the impact of digitalization on the activities and changes in the leading position of TNCs in the global economy. Key words. world economy, digitalization, transnational corporations, politics, history, technology, capitalization, company. Жаҳон иқтисодиётининг ривожланиш келиб ТМКлар жаҳон иқтисодий муносабатлар тарихидан маълумки, трансмиллий корпора- тизимида мустаҳкам ўрин эгаллашган[2]. цияларнинг (ТМК) фаолияти тўғридан-тўғри ТМКларнинг дастлабки ривожланиш бос- хорижий инвестициялар билан бевосита боғ- қичларида тўғридан-тўғри инвестициялари лиқ бўлиб келган. Аммо мутахассисларнинг оқими асосан хом ашёлар ва уларнинг манба- эътирофларига кўра, сўнгги ўн йилликларда ларига эгалик қилиш мақсадида бошқарувнинг аксарият ТМКларнинг фаолияти секинлашган, мустамлака тизимларини яратиш, жорий қи- айримлари эса, капиталлашув ва операцияла- лиш ва экспансион урушларни амалга ошириш- рининг даромадлилиги бўйича ортда қола бош- га таянилган. Ундан кейинги даврларда лаганлар. Бу борада таҳлилларга кўра йирик ТМКларда кескин таркибий ўзгаришлар рўй бизнеснинг фаолияти тугаши ва рақобат кура- берган, бунинг асосий омили, илмий-техник шида рақамли иқтисодиёт туфайли яратилган ривожланишлар ва уларнинг натижаларидан янги турдаги хўжалик фаолият юритувчи субъ- кенг кўламда даромад кўриш механизмлари- ектлар томонидан сиқиб чиқарилиши эътироф нинг жорий қилиниши бўлди. Айнан мазкур этилган[3]. омил, истиқболда ТМКларда халқаро ишлаб Жаҳон иқтисодиёти ривожланишининг чиқариш-технологик комплексларни ривож- тарихий манбаларига кўра, илк расмий ТМК лантиришга ундаган. Шулардан келиб чиқил- 1600 йилда ташкил этилган Британиянинг Ост- ган холда ТМКларнинг эволюцион ривожланиш Ҳинд компанияси сифатида қайид этилган ва даврларининг таҳлил қилиниши ва тизимлаш- ундан 2 йилдан сўнг (1602 йилда) энг йирик тирилиши мақсадга мувофиқдир (1-жадвал). халқаро “Голланд Ост-Ҳинд” акциядорлик ком- 1-жадвал маълумотлари таҳлилидан панияси ташкил этилган[6]. Олимларнинг хулоса қилиш мумкинки, ТМКларнинг шаклла- эътирофларига кўра, мазкур компания, дунёда- ниши Европа мамлакатларининг жаҳондаги ги биринчи мегакорпорация бўлиб, давлат син- илк мустамлака даврларига тўғри келган ва гари қудратга эга бўлган, яъни, мамлакатлар фаолиятлари асосан савдо муносабатларидан ўртасида урушларни ташкил этиш, сиёсий ке- иборат бўлган. Таҳлил қилинаётган даврларда лишмовчиликларда иштирок этиш, зарур ҳол- ТМКларнинг тобора мустаҳкамланиши ва ларда пул бирликлари ҳамда мустамлакаларни ривожланишининг замирида дунёда рўй берган яратиш каби ваколатларга эга бўлган[7]. бир неча асрлик тарихий бурулишларга бево- ТМКларнинг оммавий тарзда ривожла- сита асосланганлигини кузатиш мумкин, улар ниши XIX-асрнинг охири ва XX-асрнинг бошида жумласидан, инсониятнинг илмий-техник рўй берган ва ушбу даврда энг йирик монопо- ютуқлари, жаҳон иқтисодиётидаги трансфор- лиялар хорижий мамлакатларда даромад олиш мациялашув жараёнлар ва кўп холларда инқи- мақсадида ишлаб чиқариш филиалларини жой- роз холатлари ва уларнинг оқибатларини бар- лаштиришни бошлашган. XX асрнинг якунига тараф этишга қаратилган харакатлар, савдо му- носабатларининг эркинлашувига асосланган. Иқтисодиёт ва таълим / 2020 № 5 40 РАҚАМЛИ ИҚТИСОДИЁТ 1-жадвал Жаҳон хўжалиги тизимида ТМКларнинг эволюцияси[18] Даврлар/Тавсилотлар 1241-1778 йй. “Буюк географик кашфиётлар даври” – трансмиллий компанияларнинг яратилиши - европаликларнинг янги кашф қилинган ерларга эгалик қилиш ҳуқуқлари ва мустамлака империяларнинг шаклланиши; - дунё бўйича ўсимликлар, ҳайвонлар, озиқ-овқатлар, инсонлар (асосан қулчилик мақсадида) ва бошқа товарларнинг алмашинуви йўлга қўйилиши; - капиталларнинг тўпланиши, фирмаларнинг таркибий тузулмаси ўзгариши ва тобора ТМКлар сифатида шаклланиши асосан икки йўналишда рўй берган: савдо ва фойдали қазилмалар саноатида. Уларнинг филиаллари мустамлака ва ривожланмаган мамлакатларда жойлашган. Ушбу даврда саноатнинг ривожланиши экстенсив тарзда бўлган, сабаби ушбу мамлакатларда янги технологияларнинг жорий қилиниши қийинчиликлар билан амалга оширилган. 1778-1914 йй. “Саноат инқилоби даври” - қўл меҳнатидан машиналар меҳнатига ўтилиши; - мануфактуралардан фабрикаларга ўтилиши; - аграр иқтисодиётдан саноат ишлаб чиқариш