Роль взглядов Алишера Навои в системе учения Накшбанди

Аннотация

Калит сўзлар: Мақолада нақшбандия таълимоти тизимида Алишер Тасаввуф, Навоий қарашларининг ўрни таҳлил қилинган. нақшбандия, Нақшбандия тариқатида Хожа Аҳрор Валий ва Алишер инсон, Навоий ўртасидаги муносабатлар тадқиқ қилинган. тамойил, муҳаббат, Нақшбандия таълимоти тамойилларининг улар асарларида комиллик. ифодаланиши мазмун моҳияти очиб берилган. Шунингдек, Алишер Навоийнинг тасаввуфий қарашларига, нақшбандия таълимотининг асосий ғояларига эътибор қаратилган. Мутафаккир асарларидаги маърифатли сўфийларга берилган таърифларга урғу берилган. Навоийнинг инсoн бaркaмoл бўлиши учун, aввaлo, Xудoни тaниши, унинг фaзилaтлaри, xислaтлaрини билиш зарурлиги ҳақидаги фикрларидан мисоллар келтирилган. 1 Head of the Bukhara regional branch of the Republican Center for Spirituality and Education, PhD in Philosophy, Assistant Professor. Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations Issue – 3 № 4 (2022) / ISSN 2181-1415 Роль взглядов Алишера Навои в системе учения Накшбанди АННОТАЦИЯ Ключевые слова: В статье анализируется роль взглядов Алишера Навои в Суфизм, системе учения Накшбанди. Были изучены взгляды Ходжи Накшбандия, Ахрара Вали и Алишера Навои в учении Накшбандия. человек, Раскрывается сущность выражения принципов учения принцип, любовь, Накшбанди в их произведениях. А также уделяется совершенство. основное внимание на мистические воззрения Алишера Навои и идеям учения накшбанди. Акцент делается на описаниях, данных просветленным суфиям в произведениях мыслителя. Приводятся примеры из мыслей Навои о том, что для того, чтобы человек был совершенным, необходимо прежде всего познать Бога, познать его качества. Маълумки, Алишер Навоий нақшбандия тариқатига алоҳида эътибор билан қараган, шунингдек ўзи ҳам ушбу тариқатнинг кўплаб кўрсатмалари, йўл- йўриқларига риоя этиб, нақшбандий пирлар билан яқин муносабатда бўлган. Таъкидлаш жоизки, Навоийнинг нақшбандия тариқатига кириб келиши тасодифий ҳол эмас эди, албатта. Унинг фаолиятида ушбу буюк таълимотнинг чуқур илдиз отиб, янада юксалиши учун зарур бўлган маънавий-руҳий имконият мавжуд эди. XV асрда Мовароуннаҳрда энг катта мулк эгаси ва ўша замон нақшбандий сулукининг саромади Хожа Аҳрор Валий бўлса, Хуросонда худди шундай инсон Алишер Навоий эди. Навоийшунос олим Ботурхон Валихўжаев Алишер Навоий “Ҳайрат ул аброр”, “Мажолис ун-нафоис” ва “Насойим ул-муҳаббат” асарларида Хожа Аҳрор ҳақида кенгроқ, “Ҳолоти Сайид Ҳасан Ардашер”асарида қисман тўхталганини маълум қилади [1]. Алишер Навоийнинг “Хамсат ул-мутаҳаййирин” асарида ҳам Хожа Убайдуллоҳ ва Алишер Навоий ўртасидаги муносабатлар ўз аксини топган. Хожа Аҳрорнинг хатлари жуда катта таъсир кучига эга бўлган ва Алишер Навоий бу мактубларни жамлаб бир китоб қилган. Бу китоб “Навоий алъбоми”* деб номланади. Хожа Аҳрорнинг 23-рашҳалари нақшбандия таълимотининг моҳияти ҳақидадир. Унда айтилганки, “Хожа Абдулхолиқ Ғиждувоний қуддиса сирраҳу ойтибдиларким, халқдин оғирлик кўтармак керак ва бу муяссар бўлмас, магар ҳалол касб била, “Даст ба кор, дил ба Ёр”, деган сўз хожагон қаддису Оллоҳу таъоло арвоҳаҳум тариқларида амри муқаррар турур”. [2] Мазкур рашҳада нақшбандия таълимоти аҳлининг асосий мақсади халқнинг оғирини енгил қилиш эканлиги, бунинг учун ҳалол меҳнат қилиш лозимлиги айтилиб, машҳур “Даст ба кор, дил ба Ёр” шиори келтирилмоқда. Биринчидан, биз эътиборни қаратмоқчи эдикки, “Даст ба кор” – “қўл иш билан” бўлиши “дил ба Ёр” – “қалб Оллоҳ билан бўлиши”дан олдин келмоқда. Демак, инсон танаси яралган экан, унда инсонни меҳнат қилиши учун барча * Алъбом Мовароуннаҳр ва Хуросонда яшаган 16 муаллифнинг 594 дона дастхат руқъаларини ўзида жамлаган. Улардан 337 таси Абдурахмон Жомий, 128 донаси Хожа Убайдуллоҳ Аҳрор қаламига мансуб ва уларнинг имзоларига эга. Қолган хатлар Хожа Аҳрорнинг ўғиллари, куёвлари, муридлари ва беш нафар Хуросон зиёлилари томонидан ёзилган. Алъбомнинг тузилиш йили – 1492 йил. 17 Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations Issue – 3 № 4 (2022) / ISSN 2181-1415 имкониятлар берилган, Оллоҳга шукроналикнинг белгиси, мезони, асоси буларни эзгу, хайр ишларга сафарбар этишдир. Меҳнат жараёнида Оллоҳ қалбда бўлиши инсонни тамаъ, риё, кибрдан йироқ қилиб, меҳнатни эзгу ниятлар билан, одамлар оғирини енгил қилиш мақсадида қилишига ундайди. Бундай гўзал равиш халқпарварлик, инсонпарварлик, меҳнатсеварлик каби ижобий фазилатларни шакллантиради [3]. “Даст ба кор”-ликка меъёридан ортиқ боғланиш дунёпарастлик, молпарастлик, моддийликка берилишга олиб келиши ва инсон бир томонлама, бир ёқлама, чекланган ҳолда “бир қанотли қуш” каби бўлиб қолиши мумкин. “Дил ба Ёр”ликнинг фақат ўзигина бўлса инсонни фақат охиратпарастлик, руҳиятпарастликка олиб келиб, ундай одам жамият ҳаётидан узилиб, бир ёқлама бўлади. Хожа Аҳрор бу билан инсон қалби ойнаси бўлган кўздан фақат бутун борлиққа дўстона назар, илоҳий меҳр-муҳаббат порлаб турсагина, ҳақиқий инсон номига уйғун бўлади, дейди. Хожа Аҳрорнинг бу мисралари Алишер Навоийнинг: Одамий эрсанг, демагилки одами, Йўқ анинг халқ