TRANSPORT SOHASIDA BIOMETRIK YECHIMLAR

Аннотация

Ushbu maqolada biometriya tushunchasi, biometrik tanib olish va biometrik identifikatsiyalash masalalari yoritilgan. Shuningdek, transport sohasida biometrik texnologiyalarini qo‘llash vazifalari belgilangan. Kalit so‘zlar: biometriya, biometrik texnologiya, biometrik tanib olish, biometrik tizim, biometrik identifikatsiyalash. Aholi zichligi yildan yilga oshib borayotganligi sababli kelajakda transport obyektlarida xavfsizlikni ta’minlashda yangi muammolar paydo bo‘lishini taxmin qilish mumkin. Shu sababli shahar infratuzilmasini nazorat qilish masalasi oldindan 216 “Актуальные вопросы развития инновационно- информационных технологий на транспорте” АВРИИТТ-2021 I-Республиканская научно-техническая конференция (Ташкент, 24-25 ноября 2021 года) ko‘tarilishi kerak. Shaharlarda yo‘l harakati xavfsizligi ustuvor vazifalardan biridir. Bu ko‘plab odamlarning xatti-harakatlarini nazorat qilish uchun kerak, chunki butun dunyo bo‘ylab jamoat transportiga tahdidlar ko‘p ta’sir qiladi. Ammo hozirgi kunda mashinalar oqimini boshqarish, jamoat transporti ichida nima bo‘layotganini bilish yetarli darajada emas. Transport sohasida harakatlarni kuzatib borish va jamoat transporti harakatini tahlil qilish va ularning optimal yo‘nalishlarini aniqlashda, shuningdek, avtomobil harakatini va transportdagi tirbandliklarni monitoring qilishda biometrik texnologiyalarini qo‘llash vazifalari belgilangan. XX-asrning birinchi qismida biometriya tushunchasi insoniyatga “ko‘p sonli populyatsiyalar o‘rtasidagi farq haqida statistik ma’lumot olish” ma’nosini berar edi. 1980-yilga kelib bu tushuncha aholi statistikasi va biologiyasidan ko‘proq narsani o‘z ichiga ola boshladi va “Avtomatlashtirilgan shaxsiy identifikatsiya” (API) tushunchasi bilan uzviy bog‘landi. 1980-yillarda API sohasi barmoq izlari, iris(ko‘zning to‘r pardasi), ovoz, imzo, yuz va barmoq uzunligini aniqlash kabi texnologiyalarni qamrab oldi. Individual odamlarni farqlash maqsadida APIning tor ma’nosida “Biometriya” atamasidan foydalanish odatga aylandi. Acuity Market Intelligence hisobotiga ko‘ra (2009–2017-yillarda), biometrik texnologiyalar bozori har yili 20% atrofida o‘smoqda. Biometriya-bu insonning o‘ziga xos fiziologik yoki xulq-atvor xususiyatlarini o‘lchash, tahlil qilish va qayd qilish uchun mo‘ljallangan ilmiy yoki texnologik usullarni o‘rganish haqidagi fan. Yuz, barmoq izlari, irisi va h.k. shaxsning da’vo qilingan shaxsini biometrik tekshirish yoki shaxsini aniqlash (biometrik identifikatsiya) maqsadida ma’lumotlar bazasidagi shablonlarga (masalan, identifikator bilan belgilangan yuz tasvirlari) xususiyatlarini taqqoslaydi [1]. Biometriya turli sohalarda o‘nlab yillar davomida ishlatilgan bo‘lsa-da, zamonaviy texnologiya bu haqida ko‘proq tushuntirishga yordam berdi. Masalan, so‘nggi smartfonlarning ko‘pchiligi barmoq izlari skanerlari yoki qurilmani qulfdan chiqarish uchun yuzni tanib olish xususiyatiga ega. Biometriya insoniy xususiyatlarni bir kishidan boshqasiga ajratib beradi - bizning shaxsiyligimiz parol yoki PIN-kodlarga kirish o‘rniga identifikatsiyalash \ autentifikatsiya qilish vositasi bo‘ladi. Biometrik tanib olish qanday amalga oshiriladi? Biometrik tanib olish, asosan, naqshlarni tanib olish muammosi sifatida o‘rganiladi, ya’ni shaxsning biometrik atributlarida uning aniq xususiyatlarini – naqshlarini o‘rganadi. Biometrik tanib olish tegishli ravishda ishlab chiqilgan datchiklar yordamida shaxs xususiyatlari ma’lumotlarini raqamli formatda yozib olish va olingan ma’lumotlarni da’vo qilingan shaxs ma’lumotlari bilan solishtirish jarayonlari orqali amalga oshiriladi. Bu inson aralashuvisiz amalga oshiriladigan avtomatlashtirilgan jarayon hisoblanadi. Biometrik tizim bu mohiyatan naqshni tanib olish tizimi bo‘lib, u quyidagi 4 ta asosiy qurilish bloklaridan tashkil topgan: 1. Datchiklar. 2. Xususiyatlar chiqaruvchi. 3. Ma’lumotlar bazasi. 4. Moslashtiruvchi. Transportda biometrik yechimlar nima? Transportda biometrik ko‘rsatkichlar, asosan, yo‘lovchilar oqimini aniqlaydi: u jinsi, yoshi, jismoniy xulq-atvorini tan oladi va huquqbuzarlarni eslaydi. Transportdagi biometriya bir vaqtning o‘zida harakatda 217 “Актуальные вопросы развития инновационно- информационных технологий на транспорте” АВРИИТТ-2021 I-Республиканская научно-техническая конференция (Ташкент, 24-25 ноября 2021 года) bo‘lgan bir nechta odamni aniqlashga qaratilgan. Oddiy “aqlli” kamera bu vazifani bajara olmasligi mumkin. Shaxsni tanib olish neyron tarmoqlar, mashinani ko‘rish va sun’iy intellektdan iborat “aqlli” tizimga asoslangan. Yuqorida muhokama qilinganidek, transport vositalari uchun aqlli biometrik kameralar an’anaviy kuzatuv qurilmalaridan farq qiladi. Ularga yanada qattiq talablar qo‘yiladi: kamera tashqi ta'sirlardan yaxshiroq himoyalangan bo‘lishi kerak; qurilma bir vaqtning o‘zida harakatlanayotgan va har xil burchakdagi bir nechta odamni shaxsiylashtirishi kerak. Keyinchalik samarali ishlash uchun olingan ma’lumotlarni tahlil qilish kerak. Bunga videotahlil yordam