Проблема символогии в прикладно-художественном декорате древних народов Центральной Азии

Аннотация

Калит сўзлар: Ушбу мақолада Ўрта Осиёнинг қадимги халқларининг миллий тараққиёт, меъморчилик ва амалий санъат буюмлари, улардаги ўзбек модели, персонажлар сюжетли тасвиридаги маънолари, шунингдек, иқтисодиётнинг ўрта асрлардаги амалий санъат буюмлари, хона девор- мустақиллиги, мафкуравий ақида, ларидаги, бадиий суръатлар, ўсимликлар, парандалар, ҳокимият, ҳайвонлар тасвирларнинг рамзий ифодаси баён этилган. давлат – бош ислоҳотчи. 1 Department of Fine Arts and engineering graphics of Kokand State Pedagogical Institute. Kokand, Uzbekistan. E-mail: baratbayev_b@mail.ru. Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations Special Issue – 02 (2022) / ISSN 2181-1415 Проблема символогии в прикладно-художественном декорате древних народов Центральной Азии АННОТАЦИЯ Ключевые слова: В данной статье, описываются предметы архитектурного и национальное развитие, прикладного искусства древних народов Центральной Азии. узбекская модель, Значения персонажей в них, а именно, в изображении экономическая содержит, возможные, символическое выражение независимость, идеологические средневековых предметов прикладного искусства, стен убеждения, власть, комнаты, художественных изображений растений, паранд, государство – главный изображений животных. реформатор. Меъморчиликда ва амалий санъат буюмларига кўплаб, хилма-хил нақшлар ишлатилганининг гувоҳи бўламиз. Ўрта Осиёда ислом дини ўрнатилгунга қадар хона деворларида лаган, кўзаларда, остадон гўр қутиларида, ҳатто матоларда сюжетли тасвирлар ишланган. Жумладан, Болаликтепа қасри деворида, Марвдан топилган V асрга доир сопол кўзадаги милоддан аввалига доир мис лаганлардаги сюжетли тасвирлар фикримиз исботи бўла олади. Мазкур суратлар орасида халқ орасида кенг тарқалган афсонавий эпосларга бағишланганлигига шубҳа йўқ, албатта. Улардаги персонажлар сюжетли тасвирдаги маънони аниқлаб туради. Шунингдек, ўрта асрлардаги амалий санъат буюмларида, хона деворларида, бадиий матоларда дарахтлар, тоғ эчкиси, қўчқор ҳамда грифон ва паррандалар, йиртқич ҳайвонлар сурати ишланган. Бундай тасвирлар рамзий ифодага эга бўлган, албатта. Улар орқали ота-боболаримиз ўз орзу – умидларини изҳор қилишган. Жумладан, каптар – аёл худоси (маъбуда) белгиси ҳисобланган, кейин- чалик христиан дини рамзи ва қуёшни ифодалаган. Шунингдек, омад рамзини билдирган. Қирғий – космик кучларни ифодалаган ҳамда тамғалар белгиси сифатида қўлланилган. Бургут – қадимдан қуёш рамзи ҳисобланган. Шунингдек, куч ва ҳукмронлик рамзини билдирган. Умуман, тасвирлар оламида қушлар табиат шаклларидан узоқлашиб, кўпроқ рамзий белгиларни ифодалайди. Улар билан нариги дунё тушунчаси белгиланган. Жумладан, киши ўлгандан сўнг унинг руҳи қуш бўлиб учиб кетади, деб тушунилган. Ўрдак, ғоз, тустовуқ, товус – бахт-омад, гўзаллик, олам ғояларини, хушхабар- ларни етказувчи – даракчи сифатида гавдаланади. Шеъриятда қушлар тимсолида мажозий, рамзий маънолар ифодаланган. Айрим уруғлар қушларни ўз тотемлари деб билганлар. Жумладан, ўғузлар (туркман)га мансуб кайи, баёт, алкирели, каремли уруғлари учун – оқ лочин, язир, дюкер, дудурға, қанотлилар учун – бургут, овшар, карик, бекдили, каркинлар учун – қуённи кўтараётган бургут, боёндур, бечене, жагулдур, чепнилар учун – шунқор тасвири тотем ҳисобланган. Ҳайвон – қуш (грифон) Ўрта Осиё тасвирий санъатида икки хил тузилишда ифодаланган қанотли шер ёки бургут бошли ҳайвон шаклида. Грифон табиатдаги икки хил кучни, яъни эзгулик ва ёвузликни ифодалаган. Грифон чорвани қўриқлаб, кишига хизмат қилади ва уни ёвуз кучлардан асрайди деб тушунилган. 438 Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations Special Issue – 02 (2022) / ISSN 2181-1415 Илон боши тасвири ХIХ аср на ХХ аср бошларида ишланган чой-жуш дасталарида учрайди. Нақл қилишларича, илон бошининг тасвири идишдаги суюқликни ҳар хил инс-жинслардан сақлар экан. Қирғиз гиламларида учрайдиган “ит изи”, “ит қуйруғи” номли нақшлар уларнинг қадим замонларда итга бўлган ҳурматини ифодалайди. Ўрта Осиё деворий суратларида амалий санъат буюмларида дарахт шохча- лари нақши “саодат дарахти“ маъносини англатган. Халқ амалий – бадиий санъати меъморчилигида гул хамда ўсимликсимон нақшлар билан бир қаторда мевалар ҳам ўз аксини топган. Жумладан, I асрга оид бир идишда аёл зулфи ва қулоқлари ўрнига барг ва новдалари билан бир бош узум нақши бўртма қилиб туширилган. Шунингдек, Мунчоқтепа макони хоналаридан бирининг VI-VII асрларга оид деворларида одам боши билан бир бош узум тасвири кўзга ташланади. Анор эса I-V асрларга оид остадон деворларида, I-III асрларга оид анор ушлаб турган ҳосилдорлик худоси Анахита ҳайкалчасида, ўрта асрларга оид кулолчилик буюмларида ифода этилган. Халк уй-жой меъморчилигида ҳам аноргул, анор нақши мавжуд. Шуни эслатиб ўтиш керакки, олма – муҳаббат, анор, узум – эзгулик, тўқчилик, тўкин-сочинлик рамзи ҳисобланган. Ўрта Осиё халк амалий санъати буюмларида ва деворий нақшларда доира, гириҳ, учбурчак, ромб каби нақшлар кенг қўлланилган. Уларнинг ҳам рамзий маънолари бўлган. Жумладан, доира, гириҳ, учбу