Некоторые размышления о месте Юнус-хана в общественно-политической жизни Мавераннахра

Аннотация

Калит сўзлар: Мақолада тарихий шахс ҳаёти тарихи яъни, Юнусхон Ҳаёт тарихи (life history) – мисолида XIV асрнинг 40 йилларда Чиғатой улусидаги тарихий шахс, вазият ҳамда XV асрда, темурийлар ўртасидаги ҳокимият Чиғатой улуси, учун кураш кучайган даврда Мовароуннаҳр ва Мўғулистон- Мўғулистон, Мовароуннаҳр, даги ижтимоий-сиёсий ҳаётининг айрим масалари кўрсатиб Юнусхон, ўтилган. Хусусан, Юнусхоннинг Абу Сайид мирзо ва унинг Султон Абусаид мирзо, ўғиллари ўртасидаги муносабат масалалари манба ва Султон Аҳмад мирзо, адабиётларга таянган ҳолда очиб берилган. Умаршайх мирзо, Хўжа Ахрор. 1 Candidate of Historical Sciences, Associate Professor, National University of Uzbekistan, Tashkent, Uzbekistan. E-mail: kozimazimbek@mail.ru. Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations Issue – 2 № 3 (2021) / ISSN 2181-1415 Некоторые размышления о роли Юнус-хана в общественно- политической жизни Мавераннахра АННОТАЦИЯ Ключевые слова: В статье описывается история жизни исторического История жизни (life деятеля – Юнусхана, ситуация в улусе Чагатай в 40-х годах history) – исторический XIV в. а также, раскрыты некоторые вопросы общественно- деятель, политической жизни XV века в Мавераннахре и Монголии улус Чагатай, Монголия, в период усиления борьбы за власть среди тимуридов. Маверауннахр, В частности, отношения Юнусхана между Абу Сайидом Юнус-хан, Мирзой и его сыновьями были раскрыты на основе Султан Абусаид Мирза, источников и литературы. Султан Ахмад Мирза, Умаршайх Мирза, Ходжа Ахрор. Ўзбекистонда шахслар тарихини ўрганиш ва тадқиқ этиш етарли даражада йўлга қўйилмаган. Ваҳоланки, жаҳон тарихшунослигида микротарихнинг бир қисми сифатида қабул қилинган тарихий биография ёки ҳаёт тарихи (life history) Плутарх (46–127) замонидан маълум бўлиб, кенг миқёсда ўрганилади, махсус биография тарихи марказларида алоҳида изланишлар олиб борилади. Ҳаёт тарихи (life history) – тарихий шахс умрининг турли босқичларидаги (болалигидан улғайиш ва кексалик давригача) ҳаётий тажрибаси ва индивидуал йўлини тадқиқ этишдир [1]. Тарихда ном қолдирган ҳукмдорлар тарихига бўлган қизиқиш ҳеч қачон сўнмаган, айниқса, уларнинг тақдирига дахлдор қизиқ, баъзида эътибордан четда қолдирилган маълумотларга эга бўлиш замон кишилари дунёқарашининг янада бойиши учун хизмат қилади. Тарихий шахсларнинг ҳатти-ҳаракатларини англаб етиш учун шу инсонларнинг умр йўли, характер тарбияси ва ҳаётий позициясининг шаклланиш жараёнини ўрганиш зарур. XIV асрнинг 40 йилларига келиб Чиғатой улуси расман икки мустақил давлатга бўлиниб кетди. Улуснинг шарқий ва шимолий қисми Еттисув, Или воҳаси, Шарқий Туркистон, Фарғонанинг шарқий қисми Мўғилистон (Жете) деб аталган. [2. 22]. Чингизхоннинг иккинчи ўғли Чиғатойхоннинг наслидан бўлган, Мовароуннаҳр ва Шарқий Туркистон сиёсий тарихида муҳим рол ўйнаган шахс Юнисхон ибн Увайсхон эди. Заҳириддин Муҳаммад Бобурнинг ёзишича, Юнусхон-нинг онаси Темурбек (Амир Темур) қадрлаган туркистонлик қипчоқ бекларидан Шайх Нуриддинбекнинг қизи ё невараси бўлган [3. 34]. Юнусхон XV асрда, темурий-лар ўртасидаги ўзаро курашлар авж олиб, ҳокимият учун кураш кучайган даврда Мовароуннаҳр ва Мўғулистон ижтимоий-сиёсий ҳаётида муҳим роллардан бирини ўйнади. Шу сабабдан ҳам, XV асрда кечган жараёнларнинг маълум бурилиш ва эврилишларини шу шахс фаолияти билан боғлиқлиги нуқтаи-назаридан таҳлил қилиш кўпгина масалаларга ойдинлик киритади. Юнусхон 1416–1487 йилларда яшаган ва 1434, 1462–1487 йиллар давомида Мўғулистон (юқорида айтилганидек, Мўғулистон деганда бугунги Манголия амас, балки Мовароуннаҳрга туташ шарқий мантақалар назарда тутилган) ҳукмдори бўлган. Заҳириддин Муҳаммад Бобурнинг ёзишича, Юнусхон Чингизхонга қуйидаги шажара орқали боғланади: Юнусхон ибн Вайсхон ибн Шерали ўғлон ибн Муҳаммадхон ибн Хизр 236 Жамият ва инновациялар – Общество и инновации – Society and innovations Issue – 2 № 3 (2021) / ISSN 2181-1415 Хожахон ибн Туғлуқ Темурхон ибн Эсан Буғахон ибн Дўвахон ибн Бароқхон ибн Йесун Тува ибн Мўтуғон ибн Чиғатойхон ибн Чингизхон [4. 20]. Чиғатой наслидан бўлган Мўғулистон хони Увайсхондан икки ўғил – Юнисхон ва Эсан Буғахон қолди. Мўғулистон ҳокимияти учун ака-укалар ўртасидаги курашда амирларнинг Эсан Буғахонни қўллаб-қувватлаши Юнусхоннинг Эрназар борин (баҳрин) ҳамда Мирак туркман раҳбарлигидаги ўттиз минг уйлик ҳалқ (айрма манбаларда уч минг) [5. 68] 1429 йилда Самарқандга, Мирзо Улуғбек ҳузурига келишга мужбур қилади [6. 136]. Мирзо Улуғбек мўғулларнинг келаётганини эшитиб, уларни кутиб олиш учун Самарқанддан чиқади. Бу вазият Мирзо Улуғбек Юнусхоннинг опасини ўғли Абдулазизга олиб беради ва бу орқали ўғлини ҳам “кўрагон” қилади [7. 34]. Ўз юртини тарк этишга мажбур бўлган Юнусхон бу ерда у билан келганлардан ажратилиб, бир неча кишилари билан бирга Хуросонга, Шоҳруҳ мирзо ҳузурига жўнатилди. Хонни Шоҳруҳ мирзо ҳузурига келтиришганида унга рисоладагидек муносабатда бўлинмагани учун ўғли Мирзо Улуғбекдан ранжиди. Шоҳруҳ мирзо хонга оталарча меҳрибонлик ва мулозамат кўрсатиб, Юнусхонни Мавлано Шарофиддин Али Язди