QURILISH ISHLAB CHIQARISH HAJMIGA INVESTITSIYALAR TA’SIRINI EKONOMETRIK BAHOLASH

Аннотация

Mazkur maqolada qurilish ishlab chiqarish hajmiga investitsiyalar ta’sirining regression tahlili amalga oshirilgan. Avtoregressiya modeli tuzish orqali qisqa va uzoq muddatli istiqboldagi o’zgarishlar haqida xulosalar qilingan. Kalit so‘zlar: model, avtoregressiya, regressiya tenglamasi, Styudent t mezoni, Fisher, instrumental o`zgaruvchi. Surxondaryo viloyati qurilish ishlab chiqarish hajmiga investitsiyalarning ta’sirini baholash maqsadida 2010-2023 yillarga mo’ljallangan ma’lumotlar www.surxonstat.uz saytidan olindi (1-jadval). 1-jadval Surxondaryo viloyati qurilish ishlab chiqarish hamda investitsiyalar hajmi ko’rsatkichlari1 Yillar 𝒚 𝒙 Yillar 𝒚 𝒙 2010 335,9 655,3 2017 1 827,0 3 551,0 2011 470,6 802,9 2018 2 879,7 7 240,6 2012 605,3 980,3 2019 3 979,7 11 835,1 2013 849,5 1 371,0 2020 4 774,7 10 068,2 1 Surxondaryo viloyati Statistika boshqarmasi www.surxonstat.uz sayti 171 ISSN (E): 2181-4570 ResearchBib Impact Factor: 6,4 / 2023 SJIF 2024 = 5.073/Volume-2, Issue-7 2014 1 051,5 1 509,1 2021 5 868,4 12 037,8 2015 1 351,3 1 843,6 2022 6 521,9 11 569,4 2016 1 554,8 2 142,4 2023 7 353,3 17 956,0 Investitsiyalarning qurilish ishlab chiqarish hajmiga qisqa va uzoq muddatli ta’sirini baholashda avtoregressiya modellari qo’l keladi. 𝐴𝑅(1) + 𝑥 modeli umumiy ko’rinishi quyidagicha: 𝑦 = 𝑎 + 𝑏 ∙𝑥 + 𝑐 ∙ 𝑦 + 𝑒 (1) 𝑡 0 𝑡 1 𝑡−1 𝑡 Ushbu modelni hisoblash uchun dastlab instrumental o‘zgaruvchini baholovchi model tuzish talab etiladi: 𝑦̂ = 𝑑 + 𝑑 ⋅ 𝑥 (2) 𝑡−1 0 1 𝑡−1 (2) modelni baholash uchun natijaviy hamda omil belgilarning 𝑡 − 1 davr uchun laglarini aniqlashimiz zarur (2-jadval). 2-jadval Surxondaryo viloyati qurilish ishlab chiqarish va asosiy kapitalga o‘zlashtirilgan investitsiyalar hajmi ko’rsatkichlarning 𝒕− 𝟏 davrdagi qiymatlari2 Yillar 𝒚 𝒙 𝒚 𝒙 𝒕 𝒕 𝒕−𝟏 𝒕−𝟏 2010 335,9 655,3 - - 2011 470,6 802,9 335,9 655,3 2012 605,3 980,3 470,6 802,9 2013 849,5 1 371,0 605,3 980,3 2014 1 051,5 1 509,1 849,5 1 371,0 2015 1 351,3 1 843,6 1 051,5 1 509,1 2016 1 554,8 2 142,4 1 351,3 1 843,6 2 Surxondaryo viloyati Statistika boshqarmasi www.surxonstat.uz sayti 172 ISSN (E): 2181-4570 ResearchBib Impact Factor: 6,4 / 2023 SJIF 2024 = 5.073/Volume-2, Issue-7 2017 1 827,0 3 551,0 1 554,8 2 142,4 2018 2 879,7 7 240,6 1 827,0 3 551,0 2019 3 979,7 11 835,1 2 879,7 7 240,6 2020 4 774,7 10 068,2 3 979,7 11 835,1 2021 5 868,4 12 037,8 4 774,7 10 068,2 2022 6 521,9 11 569,4 5 868,4 12 037,8 2023 7 353,3 17 956,0 6 521,9 11 569,4 Gretl dasturida OLS usulidan foydalanib 2-jadvaldagi lag ko’rsatkichlarining regression bog‘lanishini baholaymiz (3-jadval). 3-jadval Regression tahlil natijalari3 Model 2: OLS, using observations 2011-2023 (T = 13) Dependent variable: yt1 Coefficient Std. Error t-ratio p-value xt-1 0.464409 0.0256488 18.11 <0.0001 *** Mean dependent var 2466.947 S.D. dependent var 2138.834 Sum squared resid 4731975 S.E. of regression 627.9580 Uncentered R-squared 0.964690 Centered R-squared 0.913800 F(1, 12) 327.8440 P-value(F) 4.44e-10 Log-likelihood −101.6781 Akaike criterion 205.3562 Schwarz criterion 205.9211 Hannan-Quinn 205.2400 rho 0.444907 Durbin-Watson 1.079236 3 Mualliflar ishlanmasi 173 ISSN (E): 2181-4570 ResearchBib Impact Factor: 6,4 / 2023 SJIF 2024 = 5.073/Volume-2, Issue-7 3-jadvaldan 𝑦̂ instrumental o‘zgaruvchini aniqlovchi regressiya 𝑡−1 tenglamasining umumiy ko‘rinishi 𝑦̂ = 0,464409⋅ 𝑥 (3) 𝑡−1 𝑡−1 kabi bo’ladi. Ushbu (3) model bo’yicha Fisherning F mezonining hisoblangan qiymati 𝐹 = ℎ𝑖𝑠 327,844 ga teng. Bu esa 𝑑𝑓 = 𝑚 = 1 va 𝑑𝑓 = 𝑛 − 1 − 1 = 12 erkinlik darajasida 1 2 hamda, 𝛼 = 0,05 ahamiyatlilik darajasidagi Fisherning jadval qiymati 𝐹 = 4.75 dan 𝑗𝑎𝑑 katta. Shuningdek (3) modelning parametrlari bo‘yicha Styudentning t mezoni qiymatlari 𝑡 = 18,11 ga teng, bu esa 𝛼 = 0,05 ahamiyatlilik darajasi hamda 𝑑𝑓 = 𝑑 1 𝑛 − 𝑚 = 13 erkinlik darajasida Styudentning t mezoni jadval qiymati 𝑡 = 2,16 dan 𝑗𝑎𝑑 katta. Shu sababli model statistik ahamiyatga ega hisoblanadi. 𝑦̂ instrumental o‘zgaruvchining nazariy qiymatlarini aniqlaymiz. (4-jadval). 𝑡−1 4-jadval Instrumental o’zgaruvchining nazariy qiymatlari4 Yillar 𝒚 𝒙 𝒚 𝒙 𝒚̂ 𝒕 𝒕 𝒕−𝟏 𝒕−𝟏 𝒕−𝟏 2010 335,9 655,3 - - - 2011 470,6 802,9 335,9 655,3 304,3 2012 605,3 980,3 470,6 802,9 372,9 2013 849,5 1 371,0 605,3 980,3 455,3 2014 1 051,5 1 509,1 849,5 1 371,0 636,7 2015 1 351,3 1 843,6 1 051,5 1 509,1 700,9 2016 1 554,8 2 142,4 1 351,3 1 843,6 856,2 2017 1 827,0 3 551,0 1 554,8 2 142,4 995,0 2018 2 879,7 7 240,6 1 827,0 3 551,0 1 649,1 4 Surxondaryo viloyati Statistika boshqarmasi www.surxonstat.uz sayti 174 ISSN (E): 2181-4570 ResearchBib Impact Factor: 6,4 / 2023 SJIF 2024 = 5.073/Volume-2, Issue-7 2019 3 979,7 11 835,1 2 879,7 7 240,6 3 362,6 2020 4 774,7 10 068,2 3 979,7 11 835,1 5 496,3 2021 5 868,4 12 037,8 4 774,7 10 068,2 4 675,8 2022 6 521,9 11 569,4 5 868,4 12 037,8 5 590,4 2023 7 353,3 17 956,0 6 521,9 11 569,4 5 372,9 4-jadvaldagi 𝑦 , 𝑥 hamda 𝑦̂ o‘zgaruvchilar ishtirokida (1) modelni baholash 𝑡 𝑡 𝑡−1 mumkin. Buning uchun yana Gretl imkoniyatlaridan foydalandik. (5-jadval). 5-jad