Роман-герман ҳуқуқ тизими давлатларида ҳодиса содир бўлган жойни кўздан кечириш амалиёти

Аннотация

Мазкур тезисда Роман-герман ҳуқуқ тизимига кирувчи Германия ҳамда Франция давлатларининг ҳодиса содир бўлган жойни кўздан кечириш амалиёти ўрганилган ва таҳлил қилинган. Ўрганишлар натижаларига асосланиб, бу давлатларда мавжуд илғор тажрибалар ёритилган ҳамда ҳодиса содир бўлган жойни кўздан кечириш жараёнида аниқланган объектларнинг исботлов аҳамиятини баҳолаш ва таҳлил қилиш масалаларини тартибга солиш мақсадида Ўзбекистон Республикасининг Жиноят процессуал кодексига тегишли қўшимча ва ўзгартиришлар киритиш таклиф қилинган. Калит сўзлар: Роман-герман ҳуқуқ тизими, Германия Жиноят- процессуал кодексининг қоидалари, судъянинг ҳодиса содир бўлган жойни кўздан кечириш бўйича ваколати, Франция Жиноят-процессуал кодексиннг қоидалари, суд полициячиси, тергов судьяси, ҳодиса содир бўлган жойни кўздан кечириш жараёнида аниқланган объектларнинг исботлов аҳамиятини баҳолаш ва таҳлил қилиш. 264 Научные исследования и инновации в индустрии 4.0 I-Республиканская научно-техническая конференция (Ташкент, 13-15 марта 2022 года) Роман-герман ҳуқуқ тизими қуйидаги мамлакатларни қамраб олади: Германия, Франция, Италия, Испания, Туркия, Япония, Лотин Америкаси мамлакатларининг кўпчилиги, Россия Федерацияси ва бошқа [1]. Роман- герман ҳуқуқ ва криминалистика тизимини Германия мисолида кўриб чиқайлик. Немис олимларининг нуқтаи назаридан криминалистиканинг прдемети криминалистик тизимни яратиш учун асос ҳисобланади [2]. Германия Жиноят-процессуал кодексининг қоидаларига кўра, кўздан кечириш объектлари ашёвий далиллардир. Германия ҳуқуқни муҳофаза қилиш органлари томонидан ўтказиладиган дастлабки тергов, процессуал шакли нуқтаи назаридан тартибга солинмайди ва шунинг учун уни тезкор-қидирув фаолиятдан фарқлаш анча қийин. Бундай полиция фаолияти кейинчалик судда фойдаланилади ва далиллар базасини шакллантириш учун зарур. Полиция ходимлари ўз ҳаракатларини сўроқ тергов ҳаракатини ўтказиб қонунийлаштирадилар, бу жараёнда полиция ходимларининг ўзи гувоҳ сифатида иштирок этади. Терговни полиция амалга оширади, полиция фаолиятига эса прокурор раҳбарлик қилади. Ўз навбатида, судья-суриштирувчи иш бўйича муҳим қарор қабул қилиш ёки олинган далилларни қонунийлаштириш зарур бўлгандагина жараёнга қўшилиб, терговда эпизодик тарзда иштирок этади. Агар иш муҳим ёки мураккаб бўлса, прокурор терговни мустақил равишда олиб боради, прокурорнинг процессуал тусдаги хатти-ҳаракатлари юзасидан берган кўрсатмаларига полиция ходимлари қатъий амал қилишлари лозим. Бу ҳолатда ҳам суд терговчисини қўллаб-қувватлаши, тўпланган далиллар қонунийлаштирилиши лозим бўлгандагина зарур бўлади. Шунингдек, ҳодиса содир бўлган жойни кўздан кечириш ҳам судьянинг ваколатига киради. Германия Жиноят-процессуал кодекси бўйича, судья томонидан ҳодиса жойи кўздан кечирилганда айбланувчи, унинг ҳимоячиси (адвокат), прокурор ва эксперт ҳам бу жойда ҳозир бўлиши мумкин. Юқоридаги кодекснинг 86- ва 273-моддаларида ҳодиса содир бўлган жойни кўздан кечириш ва тадқиқ қилишда олинган ва эришилган натижалар қай шаклда баённома билан расмийлаштирилиши белгиланган. Агар ўтказилаётган ҳаракатлар дастлабки тергов бўлса, прокуратура ва полиция ходимлари ҳам жиноят содир этилган жойни кўздан кечиришлари мумкин, аммо судья томонидан тузилмаган баённомани суд жараёнида эълон қилиб бўлмайди. Ҳодиса содир бўлган жойни кўздан кечириш натижаларини, прокурор ва суриштирувчиларни гувоҳ сифатида сўроқ қилибгина процессуал жиҳатдан расмийлаштириш мумкин [3]. Қизиғи шундаки, ҳодиса содир бўлган жойни кўздан кечиришда бирданига икки мутахассис иштирок этиши мумкин: улардан бири судья, иккинчиси – айбланувчи шахс таклиф қилиши мумкин. Ҳодиса жойида амалга ошириладиган фаолиятни бошқарувчи мансабдор 265 Научные исследования и инновации в индустрии 4.0 I-Республиканская научно-техническая конференция (Ташкент, 13-15 марта 2022 года) шахслар, терговга қасддан тўсқинлик қилувчи шахсларни расмий топшириқ бажарилгунга қадар ушлаб туришлари мумкин (бунда энг кўп муддат ҳодиса жойини кўздан кечириш кунидан кейинги кунгача ҳисобланади). Шундай қилиб, ҳодиса содир бўлган жойни кўздан кечиришнинг моҳияти ва амалиёти Германия ҳуқуқи ва криминалистикасининг ички тузилишига кирувчи криминалистик тактиканинг алоҳида соҳаси ҳисобланади. Франция Жиноят-процессуал кодексида ҳодиса содир бўлган жойни кўздан кечириш мустақил тергов ҳаракати сифатида белгиланмаган, бироқ барча тергов ҳаракатларининг мажмуаси ҳисобланади. Бу мажмуага жиноят содир этилган жойга келиш киради. Мажмуага кирувчи кейинги ҳаракат – қайд этиш, бунда ҳодиса юз берган жой бевосита кўздан кечирилади, шунингдек, далилларни олиш ва олиш мумкин бўлмаган нарсаларни қайд қилиш амалга оширилади. Қайд этиш жараёнида ҳодиса жойи фотосуратга олинади, бармоқ излари картотекаси тўлдирилади [4]. Франциянинг амалдаги Жиноят-процессуал кодексига кўра, бу тергов ҳаракатлари жиноят содир этилганлиги аниқлангандагина амалга оширилади. Кўрилаётган ҳаракатлар дастлабки тергов билан боғлиқ ва хусусий мулк ҳисобланган биноларда бу каби қайд этишларни амалга ошириш таъқиқ