Namangan viloyati tashqi iqtisodiy aloqalarini geografik jihatdan o‘rganish

Аннотация

Ushbu maqolada Namangan viloyatining tashqi iqtisodiy aloqalarida 2019-yil yanvar-dekabr oylaridagi holatini va 2018-yil mos davriga (yanvar-dekabr oylari) nisbatan viloyatda TSA taqqoslab o‘rganildi. Kalit so‘zlar: Namangan viloyati, tashqi savdo aylanmasi, eksport, import, 2018-yil, 2019-yil, Xitoy, Yaponiya, Qozog‘iston, Qirg‘iziston, MDH va boshqa davlatlar. Barchamizga ma’lumki, Namangan viloyati mustaqillik yillaridan buyon MDH va boshqa mamalakatlar bilan faol tashqi iqtisodiy aloqalarni muntazam o‘rnatib kelmoqda. Shu asnoda, Namangan viloyati ham O‘zbekiston tashqi iqtisodiy aloqalariga har yili o'zining salmoqli hissasini qo‘shib kelmoqda. 2019-yil butun dunyoda barcha sohalarda iqtisodiy jihatdan har yilgiga nisbatan biroz pastlash yuz berdi, buning sababi esa barchamizga ma’lumki, COVID-19 pandemiyasi natijasidir. Shu sababdan ham Namangan viloyati tashqi iqtisodiy aloqalarida 2018-yil yanvar-dekabr oylariga nisbatan TSA miqdori 214.9 mln AQSH dollariga yoki 17.9 % ga pastlaganligini ko‘rishimiz mumkin. 2019-yil yanvar-dekabr oylarida viloyatimiz TSA miqdori 987,6 mln.AQSh dollarini tashkil etib, o'tgan yilning shu davriga nisbatan 17,9 foizga pasaydi. Shu jumladan,eksport hajmi 357,3 mln.AQSh dollarga (44,4 % ga ko‘paydi) va import hajmi 630,3 mln AQSh dollariga (44,0 % ga pasaydi) yetdi. Tashqi savdo saldosi minus 214,9 mln AQSh dollarini tashkil qildi. Quyidagi diagrammadan esa biz ikki yildagi tashqi iqtisodiy aloqalar miqdorini ko'rishimiz mumkin: 146 1 -jadval Ushbu diagramma Namangan viloyati statistika boshqarmasi bergan ma’lumotlari 1400 1200 1000 800 600 400 200 0 Tashqi savdo aylanmasi Eksport Import ■ 2018-yil ■ 2019-yil asosida mualliflar tomonidan tuzildi [1] Namangan viloyatida 2019-yil eksport tarkibida biroz o‘sish kuzatilgan ya’ni109.9 mln AQSH dollariga oshgan, import tarkibida esa pastlash kuzatilib, unga ko‘ra 324.8 mln AQSH dollariga yoki 44% ga pastlaganligini ko‘rishimiz mumkin. Namangan viloyati tashqi savdo aylanmasida yuqori ulushga ega bo'lgan davlatlar tarmoq tarkibi : (ming. AQSh dollari hisobida) 147 2-jadval Umumiy hajmdagi salmog‘i Tashqi savdo aylanmasi (ming dollarda) Eksport Import Ulushi % Mamlaktlar 2018 2019 2018 2019 2018 2019 2018 2019 Jami 1202,5 987,6 247,4 357,3 955,1 630,3 100 100 Yaponiya 319480,6 39 374,90 0 45,8 319480,6 39 329,10 27,2 4 264 216 Xitoy 203092,8 132,40 35307,5 47 176,10 167785,3 956,30 17,3 26,7 197 123 Rossiya 178918,9 867,20 104187,4 798,20 74731,5 74 069,00 15,2 20 126 106 Turkiya 162946,7 961,60 5553,3 20 484,30 157393,4 477,30 13,9 12,9 Qozog‘iston 82629,1 82 706,50 56911,6 39 304,40 25717,5 43 402,10 7 8,4 Germaniya 43549,2 26 202,60 1901,6 5 315,20 41647,6 20 887,40 3,7 2,7 Latviya 27086,4 11 342,80 110,3 92 26976,1 11 250,80 2,3 1,1 Koreya 17740,3 21 902,80 451,5 329,8 17288,8 21 573,00 1,5 2,2 Ukraina 15717,8 15 672,90 5091,9 8 200,40 10625,9 7 472,50 1,3 1,6 Italiya 14281,2 7 064,90 413,2 773 13868 6 291,90 1,2 0,7 Hindiston 13989,8 11 855,30 1218,7 1 169,20 12771,1 10 686,10 1,2 1,2 Qirg‘iziston 12067,7 88 059,20 8066,7 82 395,20 4001 5 664,00 1 8,9 Ushbu jadval Namangan viloyati statistika boshqarmasi bergan ma’lumotlar asosida tuzildi [1] Viloyat tashqi savdo aylanmasi hajmining geografik tarkibini o‘rganish shuni ko‘rsatadiki: 2018-yil Yaponiya davlati bilan viloyatimiz TSA ko‘rsatkichida peshqadamlik qilib 27.2 %ni tashkil etgan bo‘lsa, 2019-yil esa aksincha,Yaponiyaning viloyatimiz TSAdagi ulushi 4%ni tashkil etadi. Bunga sabab esa yuqorida ta’kidlab o‘tganimizdek Covid-19 pandemiyasidir. Chunki, dunyodagi ko‘plab davlatlar ushbu yil mobaynida tashqi iqtisodiy aloqalarni biroz muddatga cheklab turganligidir. 2019-yil esa viloyat TSA ko‘rsatkichida Xitoy Xalq Respublikasi 26.7% bilan yetakchilik qilgan, ushbu davlatda o‘tgan yildagiga nisbatan 9.4% ga o‘sish kuzatilgan. Shuningdek, qo‘shni davlatlar bilan o‘zaro aloqalarni mustahkamlash, mamlakatlarni ijtimoiy-iqtisodiy,savdo- sanoat hamda ma’daniy sohalardagi aloqalarini rivojlantirish borasida katta ishlar amalga oshirilayotganini ko‘rishimiz mumkin. Xususan, qo'shni davlatlar Qozog'iston va Qirg'iziston Respublikalari bilan TSAda so'nggi yillarda katta o‘zgarishlar kuzatilyapti. Misol uchun, 2018-yil TSA Qirg'iziston (1%) va 148 Qozog'iston (7%) tashkil etgan bo‘lsa, 2019-yilda esa ushbu ko‘rsatkich oshganligini ya’ni Qirg‘iziston 8.9%, Qozog‘iston 8.4% ni tashkil etgan. Demak, viloyatda ishlab chiqarilayotgan tovar va xizmatlar dunyoning rivojlangan va rivojlanayotgan mamalaktlari tomonidan xarid qilinmoqda. Bugungi kunda Namangan viloyati nafaqat viloyatimiz balkim O‘zbekiston tashqi iqtisodiy aloqalarni erkinlashtirish va tashqi iqtisodiy majmuaning yanada takomillashtirish borasida quyidagi masalalarni hal etish maqsadga muvofiqdir: o O‘zbekiston Respublikasi tashqi iqtisodiy faoliyat qatnashchilari manfaatlarini ham ichki ham tashqi bozorda himoya qilish; o Milliy iqtisodiyotning rivojlanishi va uning jahon iqtisodiyoti tizimiga integratsiyalashuvini rag‘batlan