ПРЕДСТАВЛЕНИЕ НАЗВАНИЙ ОРУДИЙ ЛОВА В ЧЕТЫРЕХТОМНОМ ТОЛКОВОМ СЛОВАРЕ КАРАКАЛПАКСКОГО ЯЗЫКА.

Аннотация

In this article, the words related to the fisherman's profession and the tools used in fishing and their meaning are explained. Key words: aw, jılım, ilme, qaza, qarmaq, nárete, suwlım, súymen, sholpı, shontay. ПРЕДСТАВЛЕНИЕ НАЗВАНИЙ ОРУДИЙ ЛОВА В ЧЕТЫРЕХТОМНОМ ТОЛКОВОМ СЛОВАРЕ КАРАКАЛПАКСКОГО ЯЗЫКА. Аннотация. В этой статье объясняются слова, связанные с профессией рыбака и орудиями лова, а также их значение. Ключевые слова: aw, jılım, ilme, qaza, qarmaq, nárete, suwlım, súymen, sholpı, shontay Qaraqalpaq tiliniń túsindirme sózliginiń tiykarǵı maqseti tilimizdegi sózlerdi múmkinshiligi barınsha tolıq kirgiziliwi kerek. Qaraqalpaq tiliniń leksikologiyası menen leksikografiyasına tiyisli basqa máseleler sıyaqlı, balıqshılıq kásibine baylanıslı balıq uslaytuǵın qural atları sózlikte kórsetilgen. Balıqtı uslaytuǵın qurallar aw, bagor, jılım, ilme, qaza, qarmaq, nárete, suwlım, súymen, sholpı, shontay sózlerine túsindirme berilgen. Sózlikte aw sózine-balıq tutatuǵın úlken tor. Aw sózi menen bir qatarda tómendegi túsindirme de berilgen. 1. Aw-ásbap. Aw salıw ushın kerekli qural-saymanlar. 2. Aw-duzaq. Balıqshılıqqa tiyisli qural saymanlar. 3. Aw-qayıq. Balıq awlawǵa tiyisli zatlar, qural saymanlar. Túsindirme sózlikte aqpa aw, aqan aw, kerme aw, sener aw, matay aw, qabadan aw, kerme aw atları sózlikte berilmegen. Xalıq awzında aytılıp júrgen aw haqqında túsindirmesi, aw-balıqtı awlaw ushın torlanıp islenedi. Awdıń qalqı menen batqısı boladı, biraq shontay awda bolmaydı. 444 Aw toqılǵan da hár qıylı ólshemde toqıladı. Mısalı: ekilik, altawlıq, jetewlik, segizlik h.t.b. balıqshılar arasında buǵan baylanıslı «Altawlıqtan alıp turmız, jetewlikten jep turmız» degen gáplerde aytıladı. Jılım-tordan islengen, ortasında shontayı bar súzip balıq uslaytuǵın kural. Sózlikte jılım sóziniń túsindirmesi usı mánisinde aytqan. Biraq jılımnıń túrleri kóp. Mısalı: jaǵa jılım, qısqı jılım, qara jılım, tarkóz jılım usaǵan jılımnıń atları bar. Sózlikte atı keltirilgen jılım túrleriniń túsindirmesi berilmegen. Ilme-balıqshılıq quralı, ásbabı. Balıq bolar degen jerlerden úki oyıp sholpı, súzbe, shanıshqı, ilme qusaǵan ásbaplar menen balıq ańlımaǵa ketedi. Sózlikte túsindirmesi sol tiykarda túsinik berilgen. Qaza-iri nar qamıstan úlken (keń) etip toqılǵan qorshaw, boyra, balıq awlaytuǵın qural. Al, T.Begjanovtıń miynetinde kórsetilgen kóllerde, sayız suwlarda, teńizdiń jaǵalarında ǵana balıq uslanadı. Qazaǵa kirgen balıq qaytıp shıǵa almaydı. Sonlıqtan govorda “qazadaǵı balıq, qazandaǵı balıq” deydi. Qazanıń mınaday túrleri bar: kólǵaza, jaǵaǵaza, dwwnayǵaza, qamawǵaza t.b. Biraq, sózlikte bular haqqında maǵlıwmat joq. Mısalı: Múytenler qazasın saldı, qaqpashların jeseń paldı (Berdaq). Qarmaq-polat sımnıń ushın ilmek etip, iymeytip islengen balıq uslaytuǵın kural. Ayaqları ilinip, Polattan berk qarmaqqa («Qırq qız»). Nárete-balıq awlaytuǵın quraldıń bir túri. Bul ásbaptı da kóbinese kóllerde balıq uslawǵa qollanıladı. Onıń sabı jıńǵıldan islengen, toqılǵan, awzı tar kólemde bolıp, balıq túsken waqıtta uslap alıw ushın qolaylap islengen. Mısalı: Balıqshılar bileklerin túriner, Náretesi suwǵa narday shókkende (Á.Sh). Suwlım-muz astınan awdıń jibin ótkeretuǵın sırıq. Barlıq dáskeler súymen, suwlım hámmesi Sapardıń shanasında (M.Á). Súymen-bir nárseni oyıw, tesiw ushın arnalǵan ushlı temir. Balta súymen, jılım alıń, úki oyıń (Á.Sh). Sholpı-tordı aǵashqa, temirge kerip, balıq uslaytuǵın ásbap dep túsindirme berilgen. T.Begjanovtıń miynetinde kórsetilgen sholpı-jılımnıń ishinen balıqtı alıw ushın qollanıladı. Toqılǵan bolıp, aǵashtan sabı boladı. Govorda “súzeki” dep te ataydı. Shontay-náreteniń, sholpınıń, jılımnıń eń túbi, quyrıǵı dep kórsetilgen. T.Bekjanovtıń miynetide ko’rsetilgen shontay-náretede, jılımda, awda boladı. Bularǵa túsken balıqlar “shontayǵa” jıynaladı. Govorda, biraz awıllarda shontaydı “kótek” dep te ataydı. Adamnıń birden qorıqqanında, seskengeninde bir nárseniń atın aytıp (ásirese hayallar) jiberiw jaǵdayları kóplep 445 ushırasadı. Mine usınday jaǵdayda “kótek” sózi kóbirek qollanıladı. Shamalawǵa qaraǵanda “kótek” qorıqqanda shontaydı atawǵa baylanıslı bolıw kerek. Jáne “shontay” sózi bir nárseni bekkem, qupiya saqlaw mánislerinde de qollanıladı. Kóp waqıtqa shekem sholpınıń shontayı qıymıldamadı (J.A). Juwmaqlap aytqanda, qaraqalpaq tiliniń túsindirme sózliginde berilgen balıq qural atlarınıń túsindirmesinde ayırım atamalarǵa keń túrde túsinik berilmegen. Sózlikte berilmey qalǵan balıq qural atamaları aldaǵı dúziletuǵın túsindirme sózliklerde inabatqa alıwmız kerek.