Oila munosabatlarida gender rollari muammosi

Аннотация

Maqolada oilaviy munosabatlarda xotin-qizlarga nisbatan umuman jamiyatda kamchiliklarga barham berish yo‘lida olib borilayotgan ishlar muhim o’rin tutadi. Shu jihatdan ayollarning bandligini taʼminlash, ularning oʻz intilish va qobiliyatlarini toʻlaqonli roʻyobga chiqara olishlari uchun imkoniyatlarni kengaytirish masalasi butun dunyoda ham, davlatimizning ham doimiy diqqat markazida ekanligi yoritilgan. Kalit so’zlar: Gender tenglik, qonun, ijtimoiy to’siqlar, jins, oila, ayollar manfaati tengsizlik oila, munosabat, oilaviy munosabat, zulmkorlik, psixoproflaktika, mehnat. Oilaviy munosabatlarda xotin-qizlarga – ularni an’anaviy ravishda ona va ayol deb qarash amaliyoti barcha darajalarda ustunlik qila boshladi. Bunday amaliyot xotin-qizlarning, ayniqsa, qishloq ayollarining ahvoli, tanlash imkoniyatiga jiddiy ta’sir ko‘rsatdi. Hozirda ham xotin- qizlarni kamsituvchi qarashlar va urf-odatlar, aqidalar ba’zan uchrab turadi. Bugungi kunda aholining huquqiy madaniyati darajasi ortib bormoqda. Ma’lumotli xotin-qizlar o‘z huquqlarini yoki ularni qay tarzda amalga oshirishni bilmasliklari vaziyatni yanada jiddiylashtiradi. Bu boradagi kamchiliklarga barham berish, xotin-qizlarni tom ma’noda yangi, demokratik tamoyillarga asoslangan fuqarolik jamiyatining teng huquqli bunyodkoriga aylantirish yo‘lida respublikamizda ijobiy ishlar amalga oshirilmoqda. Oila-nikoh ustanovkalari oilaviy qadriyatlar tizimida mustahkam o‘rin egallar ekan, unda jinsga oid xususiyatlarni, kognitiv, konativ va emosional tomonlarini ham bilishni talab etadi. Oilaviy qadriyatlar fenomeni psixologiyada turli xil talqinga ega. Jumladan, qadriyatlarning mafkuraviy, axloqiy, estetik va boshqa turlari mavjud bo‘lib, ular odamlarning atrof-muhit va voqelikni baholashi uchun asos sifatida namoyon bo‘ladi. Odatda qadriyatlar ijtimoiy tajribani egallash jarayonida shakllanib boradi hamda maqsadlar, g‘oyalar, ideallar, e’tiqodlar shaklida namoyon bo‘ladi. Qadriyatlar tizimi shaxs yo‘nalganligini mazmun jihatidan izohlaydi va uning borliqqa, o‘zga kishilarga, o‘ziga nisbatan munosabatining ichki asosini belgilaydi, aniqroq qilib aytadigan bo‘lsak, hayotiy faollik motivatsiyasining yadrosini, «hayot falsafasi» konsepsiyasi va dunyoqarashning negizini tashkil qiladi. Gender konsepsiyasi ijtimoiy-iqtisodiy tahlil kategoriyasi sifatida MDH mintaqasi uchun ahamiyatlidir. Ayni paytda, Rossiya, Qozog‘iston, Qirg‘iziston, Ukraina va boshqa 554 respublikalarda gender tadqiqotlari asosida oliy o‘quv yurtlari talabalarining ijtimoiy faolligini oshirish borasida ishlar olib borilmoqda. Jamiyatda xotin-qizlarning ijtimoiy faolligini shakllantirish pedagogika tarixida Sharq mutafakkirlari Abu Nasr Forobiy, Alisher Navoiy, Abdulla Avloniy, Elbek (Mashriq Yunusov) kabi allomalarimizning ilmiy yo‘nalishlari asosini tashkil etgan. Oilaviy munosabatlarda jamiyatda xotin- qizlarning ijtimoiy faolligini shakllantirishga doir ilmiy-tadqiqot ishlari falsafiy, ijtimoiy, psixologik va iqtisodiy yo‘nalishlarda amalga oshirilayotganligi ko‘zga tashlanadi. Ularning falsafiy- metodologik jihatlari Simona de Buvuar, R.Xov, J.Lorber, K.Uest va D.Zimmermann, Ye.Kuchkina, V.Fesenko, ijtimoiy yo‘nalishda V.M.Xvostov, O.Voronina, B.Fridan, Ye.Zdravomislova, gumanitar yondashuv asosida N.Vulf, K.Mishar-Marshal, K.Riberi, G.Mur kabi olimlarning ilmiy ishlari, monografiya va o‘quv qo‘llanmalarida chuqur tahlil etilgan. Pedagog olimlardan M.Quronov, S.Nishonova, O.Musurmonova, N.Egamberdieva, E.Turdiqulov, A.Zunnunov, S.Ochil, J.Hasanboev, U.Mahkamov, R.Safarova kabilarning ilmiy izlanishlarida jamiyatda xotin-qizlarning ijtimoiy faolligini shakllantirishga doir ayrim xususiyatlarga e’tibor qaratilgan. Umuman olganda, gender tenglikni ta'minlash ijtimoiy-iqtisodiy sohalarda bir qator ijobiy natijalarga olib kelishi mumkin. Xususan, Xalqaro mehnat tashkiloti tomonidan 70 ta mamlakatda 13 mingta korxonada o'tkazilgan so'rovnoma ishtirokchilarining 57 foizdan ko'prog'i gender xilma-xilligi biznes natijalarini yaxshilayotganini tasdiqlashgan. Boshqaruv organlarida gender xilma-xilligini ta'minlagan kompaniyalarning qariyb to'rtdan uch qismi foyda ulushini 5% dan 20% gacha oshirganini bildirishgan. Mutaxassislar fikricha, ayollarning mehnat bozorida to'liq ishtiroki iqtisodiy o'sish sur'ati 10% oshishiga olib kelsa, xotin-qizlarning ta'lim olish dasturlariga kiritilgan sarmoya 5 barobar, ayollarni tadbirkorlik sub'ektlariga keng jalb qilishga kiritilgan sarmoya 7 barobar ko'p daromad keltiradi. BMT Taraqqiyot dasturi tomonidan har yili dunyo mamlakatlarida gender tengsizlik indeksi bo'yicha tadqiqot o'tkaziladi. Unda 3 ta asosiy ko'rsatkich bo'yicha mavjud holatlar o'rganiladi: 1) reproduktiv sog'liqni saqlash; 2) fuqarolik huquq va imkoniyatlari; 3) mehnat bozoridagi iqtisodiy faoliyat va imkoniyatlar. 2019 yilda tashkilot tomonidan e'lon qilingan hisobotda gender tenglik ta'minlanganiga oid eng yuqori ko'rsatkichlar SHveytsariya, Daniya, SHvetsiya kabi davlatlarga tegishlidir. MDH davlatlarida