Nemis tilida sinonimlar va ularning tarjimasi

Аннотация

Ushbu maqolada bugungi kundagi nemis va o’zbek tillaridagi sinonimlarning ahamiyati hamda lingvistik adabiyotlarda sinonimlarning qo’llanishi haqida ma ’lumotlar o’rin olgan. Kalit so’zlar: diaxronik jarayonlari, umumiy yoki xususiy sinonimlar, differensiallashuv, kontekst va leksik muhit, substantiv atributiv komponenti Hozirgi kunga kelib, insoniyat tomonidan bosib o‘tilgan tarixiy yo‘lga nazar soladigan bo‘lsak, xech bir millat yoki elat bir-biridan ajralgan xolda rivoj topmaganligining guvohi bo‘lamiz. Ular orasida azal-azaldan siyosiy, iqtisodiy hamda adabiy aloqalar izchil taraqqiy etib kelgan. Jahon xalqlari o‘zaro munosabatlari tizimida adabiy aloqalar alohida o‘rin tutadi. Adabiy ta’sir va aloqalar amalda qo‘llanilishi jarayonida bir xalqning boshqa bir xalqdan o‘zining rivoji uchun kerakli bo‘lgan ma’naviy quvvat olishi va milliy adabiyotlarning taraqqiyoti uchun zarur bo‘lgan shart- sharoitlar yuzaga kelgan. Shu ma’noda o‘zbek tarjimashunoslik maktabining asoschilaridan biri G‘aybulla Salomov badiiy tarjimaning adabiy aloqalardagi o‘rni haqida shunday degan: "Tarjima tilga yangi g‘oyalar, fikrlar, tushunchalarni olib keladi, jamiyatda yangicha ijtimoiy munosabatlar, qarashlarning qaror topishiga xizmat qiladi, adabiyotga yangi obrazlar, badiiy-tasviriy vositalar armug’on etadi" Nemis yozuvchilarining ulkan badiiy merosi sirasiga kiruvchi ko‘plab asarlarning o‘zbek tiliga tarjima qilinishi va keng ko‘lamda ommalashishi natijasida milliy madaniyatimizning gullab yashnashi hamda kitobxonlar ma’naviy dunyosining boyishi uchun imkoniyatlar yaratmoqda. Mazkur tarjimalarni ilmiy o‘rganish orqali esa O‘zbekistonda tarjimashunoslik va qiyosiy adabiyotshunoslikning rivojlanishiga 12 GAYBULLA SALOMOV AND UZBEK SCHOOL OF TRANSLATION 13 dekabr katta hissa bo‘lib qo‘shilgan tadqiqotlar yuzaga kelmoqda. Bu kabi ijobiy ishlar nemis va o‘zbek xalqlari orasidagi madaniyatlararo aloqalarning yanada mustaxkamlanishini ta’minlamoqda. Bularning barchasi hozirgi kunda madaniyatimizning saviyasini belgilab, bunday tadqiqotlarning amalga oshirilishi o‘zbek tarjimashunosligining dolzarb vazifalaridan biri hisoblanadi. Nemis yozuvchilari asarlarining tarjimalarini tahlil qilar ekanmiz, tarjimada ijodkor badiiy uslubining qay tarzda berilganligini yoritishga asosiy e’tiborni qaratdik. Tarjimada uslubni qayta yaratish muallif uslubini saqlab qolish, ayniqsa, badiiy matndagi obrazli vositalar, metafora, simvol, metonimiya, o‘xshatish, frazeologik iboralar, paremiyalarni to‘g‘ri, tushunarli va aniq talqin qilish muhim ahamiyatga ega. Tarjima jarayonida ham sinonimlardan foydalansa yozilayotgan asar chiroyli va mazmuni bo’ladi. Sinonimlar - bir xil ma'noni anglatuvchi, lekin lug'aviy ma'no va nutqda qo'llanishi bo'yicha bir-biridan farq qiluvchi bir xil bo'lakdagi so'zlar. Tildagi sinonimlar tizimli xarakterga ega bo‘lgan so‘z va iboralar turkumini tashkil qiladi. U tizimlilikning namoyon bo‘lishini sinonimik raqobat va sinonimlarning differensiallashuvining diaxronik jarayonlarida hamda polisemiya va sinonimiya o‘rtasidagi yaqin sinxron bog‘lanishda ko‘radi. Ushbu dalillarga qo'shimcha ravishda quyidagi fikrlarni ham keltirish mumkin. Sinonimiya shartlari sifatida ular so‘zlarning bir turdagi tushunchalarga tegishliligini - umumiy yoki xususiy deb ataydilar. Agar biz aniq ob'ektlarning nomlarini yodda tutsak, unda biz bu shartga qo'shilolmaymiz: Pflanze (o'simlik) va Rose (atirgul), albatta, sinonim emas, garchi Shamol (shamol) - Sturmwind (bo'ron) - Sturm (bo'ron) ) allaqachon qat'iy baholab bo'lmaydi. Mavzu-mantiqiy mazmunning umumiyligi mezonlari so'zlarning leksik-semantik variantlari o'rtasida sinonimlikni o'rnatish uchun yetarlicha ishonchli asoslar bermaydi, garchi ular albatta e'tiborga olinishi kerak. Agar biz lingvistik adabiyotlarni sinonimlar o‘rtasida qanday turdagi semantik farqlar ko‘rinishi nuqtai nazaridan tahlil qilsak, ko‘pchilik tadqiqotchilar sinonimlarning ma’no ohanglari bilan farqlanishini umumiy ko‘rsatish bilan 13 GAYBULLA SALOMOV AND UZBEK SCHOOL OF TRANSLATION 13 dekabr cheklanishini aytishga to‘g‘ri keladi. Bizningcha, so‘z ma’nosining soyalarini aniqlashda berilgan leksik-semantik variant qo‘llanilayotgan kontekst va leksik muhitni hisobga olish muhim. Masalan: halten - stehenbleiben (tur, to'xtash) odamlarga nisbatan, vositalarga nisbatan farq yo'q. transport bu: halten har qanday, odatda muntazam to'xtash, stehenbleiben - maxsus sababga ko'ra to'xtash haqida gapirganda ishlatiladi. Nemis tilining ko'p sonli sinonimlaridan foydalanish tahlili sinonimik qatordagi so'zlarning semantik farqlarini tavsiflashda e'tiborga olinishi kerak bo'lgan quyidagi asosiy xususiyatlarni ajratib ko'rsatishga asos beradi: 1. Daraja . Bu yerda harakatning ifodalangan xususiyati, sifati yoki intensivligining o'sish darajasini nazarda tutamiz, masalan: Befurchtung - Angst - Entsetzen gut -- ausgezeichnet (yaxshi - zo'r) 2. Xarakter (harakat, jarayon va boshqalar). Bular bajarilishning davomiyligi, tezligi, muntazamligi