ФИЗИЧЕСКОЕ МОДЕЛИРОВАНИЕ ПРОЦЕССА ПРОМЫВКИ КАНАЛОВ С НИЗКОСВЯЗЫВАЮЩИМИ ГРУНТАМИ С ЗАОЛЕНЕНИЕМ

Аннотация

The article presents the results of laboratory studies of the physical and mechanical properties of saline, poorly bound soils, which are studied during soil washing. The specific characteristics of saline poorly bound soils in leaching are shown, in which special attention is paid to the processes of mechanical and salt dissolution suffusion of soils. Key words: saline soil, poorly bound soil, leaching, suffosis, normal stress, cohesive strength. ФИЗИЧЕСКОЕ МОДЕЛИРОВАНИЕ ПРОЦЕССА ПРОМЫВКИ КАНАЛОВ С НИЗКОСВЯЗЫВАЮЩИМИ ГРУНТАМИ С ЗАОЛЕНЕНИЕМ Аннотация. В статье представлены результаты лабораторных исследований физико-механических свойств засоленных, слабосвязанных почв, изученных при промывке почв. Показана специфика засоленных слабосвязанных почв при выщелачивании, при этом особое внимание уделено процессам механического растворения и солевого растворения почв. Ключевые слова: засоленная почва, плохосвязанная почва, выщелачивание, суффоз, нормальное напряжение, когезионная прочность. Kirish. Respublikamizda melioratsiya kanallarini qurish, ularning samaradorligini va normal ishlash muddatlarini uzaytirish hamda ularning ishonchli ekspluatatsiyasini ta’minlash bo‘yicha chora-tadbirlar amalga oshirilmoqda. Kanallarning suv o‘tkazish qobiliyatini kamaytiruvchi, turli xil deformatsiyalarga olib keluvchi omillarning ta’sirini o‘rganish va ularni inobatga olgan holda takomillashtirish imkoniyatlarini beruvchi mavjud gidravlik hisoblarning yangi usullarini yaratishga doir chora-tadbirlar amalga oshirilmoqda. 2022-2026-yillarga mo‘ljallangan Yangi O‘zbekistonning taraqqiyot strategiyasida, jumladan “Suv resurslarini boshqarish tizimini tubdan isloh qilish va suvni iqtisod qilish bo‘yicha alohida davlat dasturini amalga oshirish” vazifalari belgilangan va sohaga oid bir qancha qaror hamda nizomlar qabul qilingan. Mazkur maqola ham yuqoridagi vazifalarni bajarishga muayyan darajada xizmat qiladi. 1 23 2 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2024 VOLUME 3 / ISSUE 1 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ Sho‘rlangan kam bog‘langan gruntlarning suv oqimining ta’sirida strukturasining buzilishini quyidagicha ifodalash mumkin: hodisalarning to‘liq mexanik o‘xshash bo‘lishi uchun ular geometrik, kinematik va dinamik o‘xshash bo‘lishlari kerak. Geometrik o‘xshashlik kinematik va dinamik o‘xshashliklarning asosi bo‘lib xizmat qiladi. Geometrik o‘xshashlik shundan iboratki, ikki o‘xshash oqimlarning hamma mos chiziqli elementlarining nisbatlari bir xil bo‘lishi kerak. Kinematik o‘xshashlik shundan iboratki, o‘xshash bo‘lgan nuqtalarda hamma parametrlar bir xil nisbatda bo‘ladilar. Bunda vektor kattaliklar mos ravishda bir xil yo‘nalishga ega bo‘ladilar. Dinamik o‘xshashlik o‘xshash bo‘lgan massalarga ta’sir etayotgan kuchlar nisbatining o‘zgarmasligi bilan xarakterlanadi. Tabiatdagi kuchlar o‘ziga xos bo‘lgan turli fizik tabiatiga ega. Bu holat natura va modeldagi oqimlarning to‘liq dinamik o‘xshashliklarini ta’minlay olmaydi va amaliyotda ularni birgalikda qo‘llab bo‘lmaydi. Shu sababli, tadqiqotlarda ma’lum bir ustuvor bo‘lgan kuchning ta’sir natijasida ro‘y beradigan hodisani o‘rganish uchun qisman dinamik o‘xshashlik kriteriylaridan foydalaniladi. Bizning tadqiqot doiramizda asosan suyuqlikning qovushoqligini va inersiya kuchining ishqalanish kuchiga proporsionallik nisbatini ko‘rsatuvchi Reynolds kriteriysidan foydalanamiz: Re = = idem , (1) bu yerda - chiziqli o‘lcham;  - oqimning o‘rtacha tezligi; - kinematik qovushoqlik koeffitsiyenti. Laboratoriya tajribalari asosan kanal modelining tub osti nishabligi i=0,003 bo‘lgan holatda o‘tkazildi. Bu nishablik uchun Frud va Reynolds sonlari o‘zgarishining maksimal diapazoni shartlari o‘rnatildi. Bunda Frud sonlari 0,00058 dan 0,0027 gacha, Reynolds sonlari esa 43007,2 dan 199117,5 gacha bo‘lgan diapazonlarda o‘zgardi. 1-jadval Tajribalarda o‘lchangan kattaliklarning minimum va maksimum qiymatlari k  , i l m 0 h oqim 8gRi 4R 2 a y i q i t n o‘rtacha chuqurligi Re= v Fr = gh b n e y tezlik i t r a T o m o t n i s t i f f e o  min  max h min h max  min max Re min Re max Fr min Fr max o k m/s m/s m m Y 0,22 0,11 0,16 0,29 57551,1 199117,4 1 1,5 0,56 0,066 0,0005 0,005 5 2 4 7 7 6 0,12 0,16 0,74 43007,2 195561,8 2 1,5 0,15 0,55 0,069 0,0003 0,005 8 4 9 1 0 0,11 0,45 44919,3 177787,6 3 2,0 0,18 0,58 0,14 0,054 0,0004 0,005 1 3 9 0 0,12 0,45 53398,9 4 2,0 0,19 0,25 0,15 0,307 81520,66 0,0005 0,001 7 8 7 1 23 3 International scientific journal ISSN: 2181-3906 «MODERN SCIENCE АND RESEARCH» 2024 VOLUME 3 / ISSUE 1 / UIF:8.2 / MODERNSCIENCE.UZ 0,11 53333,3 149333,3 5 2,5 0,3 0,56 0,05 0,08 0,05 0,0005 0,002 6 3 3 0,11 53333,3 6 2,5 0,3 0,57 0,05 0,08 0,0483 152000 0,0004 0,002 6 3 Dala va laboratoriya sharoitlarida bog‘langan gruntlarning yuvilish tezligi bo‘yicha olingan ma’lumotlarning solishtirilishi shuni ko‘rsatadiki, laboratoriya qurilmasida buzilmagan strukturali namunalarning yuvilishi tezligi qiymatlari shu gruntlarning dala sharoitidagi yuv