Tilshunoslikda lisoniy shaxs talqini

Аннотация

Mazkur maqolada tilshunoslikda lisoniy shaxs tushunchasining shakllanishi, uning tadqiq qilinishi, yondashuvlar haqida so‘z boradi. Xorijiy va o‘zbek tilshunosligida lisoniy shaxs tiplari, uni tadqiq qilish metodlari haqidagi ishlar tahlil qilingan. Badiiy matnda lisoniy shaxsning voqelanishidagi o‘ziga xosliklar yoritilgan. tashqi omillar bilan bog‘liq holda yaratilgan nutq KIRISH. asosida reallashuvchi imkoniyat tarzida o‘rganilmoqda va bunda asosiy e’tibor matn tahlili orqali lisoniy shaxsga tavsif berish masalasiga Antroposentrik tilshunoslikning muhim qaratilmoqda” [8,37]. masalalaridan biri lisoniy shaxs tushunchasi bo‘lib, bugungi kunda lisoniy shaxsga turli nuqtayi nazardan baho berilgan, talqin qilingan, tavsiflangan qator TADQIQOT tadqiqotlar yuzaga keldi. Tilshunoslikda lisoniy shaxs METODOLOGIYASI. tushunchasi lingvodidaktik, lingvokultrologik, lingvopoetik kognitiv-stilistik aspektda tadqiq Tadqiqotda tavsifiy, semantik metodlar hamda qilingan bo‘lib, bulardan lingvodidaktik, diskursiv, sotsiopragmatik tahlil usullaridan lingvokulturologik, lingvopoetik yo‘nalishdagi foydalanildi. ishlarda lisoniy shaxs tushunchasi nazariy asosga va tavsiflashning ma’lum bir metodologiyasiga ega. MAVZUGA OID Lekin bu tadqiqotlarda lisoniy shaxs tushunchasiga berilgan tavsiflarning xilma-xilligi, lisoniy shaxs ADABIYOTLAR TAHLILI. tiplarini ajratishda yondashuvlarning turlichaligini tushunchaning ko‘p qirraliligi hamda struktural- Tilshunoslikda lisoniy shaxs tadqiqiga semantik jihatdan murakkabligi bilan izohlash bag‘ishlangan ishlar orasida Y.N.Karaulovning mumkin. tadqiqotlari alohida ahamiyatga ega. Tilshunos olim Rus tilshunosligida lisoniy shaxs lisoniy shaxs tushunchasini tavsiflar ekan, lisoniy tushunchasiga oid qarashlar dastlab shaxs sifatida har qanday til egasi bo‘la olishini V.V.Vinogradovning badiiy proza tili tadqiqiga ta’kidlaydi hamda uni “lisoniy shaxs – bu umuman bag‘ishlangan asarida (1930) uchraydi. Y.Karaulov shaxs tushunchasining chuqurlashishi, rivojlanishi, lisoniy shaxs tadqiqiga bag‘ishlangan qo‘shimcha mazmun bilan to‘yinganligi”, –deya monografiyasida badiiy nutq, stilistika va poetikani to‘ldiradi. [6, 38] o‘rganishda yangicha yondashuvga turtki berishi Insonning jismoniy va ma’naviy mumkin bo‘lgan salmoqli salohiyatga ega bo‘lgan xususiyatlarining ijtimoiy ahamiyati borasida falsafiy, g‘oya, tushuncha V.Vinogradovga tegishli ekanligini sotsial va psixologik qarashlar mavjud. Lisoniy shaxs hamda badiiy matn tili tadqiqiga bag‘ishlangan tushunchasi tilshunoslikda fanlararo mavjud ishlarda olimning ulushi katta ekanligini ta’kidlaydi atamaning ko‘chishi natijasida paydo bo‘lgan. [6,28]. S.T. Vorkachev lisoniy shaxs haqida mavjud V.V.Vinogradov lisoniy shaxs tushunchasi ta’riflarni umumlashtirgan holda quyidagicha Boduen de Kurteneni jamoaning ijtimoiy-lingvistik tavsiflaydi: “til egasi, nutqiy qobiliyatga ega bo‘lgan, shakllari va me’yorlari konteyneri sifatida, turli xil aniqrog‘i nutq tuzish va idrok eta oladigan shaxs; ijtimoiy-lingvistik kategoriyalarni aks ettiruvchi, tildan aloqa vositasi sifatida foydalanadigan jamlovchi markaz sifatida qiziqtirganligini, individual kommunikant; o‘z tilining lug‘at boyligini egallagan, ijod muammosi Boduen de Kurtene uchun begona millatning milliy-ma’naviy qadriyatlari, xulq- bo‘lib, badiiy asar tili uni faqat ijtimoiy guruh atvorining prototipi” [4, 65]. Ko‘rinib turibdiki, S.T. qobiliyatlari va tendensiyalarini aks ettirish nuqtayi Vorkachev lisoniy shaxs tushunchasini keng ma’noda nazaridan tadqiq qilganligini ta’kidlaydi [3,61]. qo‘llaydi hamda Pifagorning qaysi bir xalqning urf- Linvopersonologiya tilshunoslikning yangi odatlarini, qadriyatlarini o‘rganmoqchi bo‘lsang, yo‘nalishi sifatida rivojlanmoqda. Antroposentrik uning tilini o‘rgan degan fikri to‘g‘ri ekanligini paradigmaning yuzaga kelishi bilan mavjud asoslaydi. hodisalarga bo‘lgan qarash ham o‘zgardi. S.T. Vorkachev lisoniy shaxs va konseptni Lingvopersonologiyada “til inson omilisiz voqelana lingvokulturologiyaning asosiy kategoriyalari deb olmaydigan, uning ruhiyati, ijtimoiy mavqeyi, jinsi, hisoblaydi hamda tabiiy tilda so‘zlovchining umumiy etnik kelib chiqishi, milliy-madaniy qarashlari kabi mentalitetini va aqliy salohiyatini aks ettirishini ta’kidlaydi [4, 72]. Lingvokulturologiyada konsept paradigmasini ifodalaydi” [7, 29]. Tadqiqotchi tushunchasi yuqori darajadagi mavhumlikning lingvodidaktika nuqtayi nazaridan uchunchi semantik shakllanishi sifatida namoyon bo‘ladi. ko‘rsatkich lisoniy shaxs uchun muhim ko‘rsatkich Inson tildan eng avvalo aloqa vositasi sifatida deya ta’kidlaydi. Haqiqatdan ham muloqot jarayonida foydalanadi, shunday ekan, nutq jarayonida tilning nutq vaziyatiga mos birliklar, ularning turli ma’no ifoda imkoniyatlari turli darajada namoyon bo‘ladi. tovlanishlari, pragmatik imkoniyatlarini hisobga olgan “Lisoniy shaxs shuningdek, kommunikativ shaxs – holda nutq tuza olgan shaxsni yuqori darajadagi tildan aloqa vositasi sifatida foydalanadigan insonning li